Το νερό έρχεται στο Κάστρο….

Η πόλις της Άνδρου μέχρι του 1801 υδρεύετο μετά πολλού κόπου εκ του εν Νειμποργιώ ρέοντος ύδατος, μεταφερομένου είτε δι’ υποζυγίων είτε και δια λέμβων εν καιρώ νηνεμίας. (Δ. Πασχάλης Η ΑΝΔΡΟΣ τομ. Β’ Εστία 1927 σελ.246).

Το Κάτω Κάστρο (όπως άλλωστε και το Πάνω) τον χρόνο δημιουργίας του -αρχές του 13^ου αι.- απέκτησε μεγάλες δεξαμενές «κινστέρνες», οι οποίες βρισκόταν στα όρια των τειχών του Κάστρου, όπως ακριβώς συνέβαινε και με το Κάστρο της Νάξου. Ο γράφων έχει εντοπίσει μία, κοντά στο Παλάτι, σήμερα μπαζωμένη. Μία άλλη μικρή υδατοδεξαμενή που συσσώρευε νερό από αλλοτινό δώμα βρίσκεται σε γωνιακό πύργο (σημερινή οικία) κοντά στην ανατολική πύλη προς την Ρίβα. Η τελευταία δεν αποκλείεται να αποτελούσε ενδιάμεση δεξαμενή υπερχείλισης άλλης μεγαλύτερης. Ασφαλώς υπήρχαν και άλλες ώστε να εξασφαλίζεται το απαραίτητο νερό. Πάντως πηγή δεν εντοπίζεται ούτε αναφέρεται κάπου. 

Δεν είναι γνωστό μέχρι πότε και με ποιόν ακριβώς τρόπο υδρευόταν το Κάτω Κάστρο της Λατινοκρατίας. 
Οι "κινστέρνες" που είχαν κατασκευάσει οι Λατίνοι φαίνεται ότι δεν λειτουργούν επί Τουρκοκρατίας …

Πρέπει να φθάσουμε στα 1800 οπότε ο Νικόλαος Δημ. Μπίστης από τα Αηδόνια εκλέγεται κοτζάμπασης της Άνδρου και παρά τις τραγελαφικές αμφισβητήσεις (απέναντι στον νεοεκλεγέντα) εκ μέρους του Δημητρίου Περρ. Καμπάνη παρέμεινε στην θέση αυτή επί σειρά ετών. Το κυριότερο όφελος που είχε το Κάστρο (Χώρα) ήταν ότι ο Μπίστης κατάφερε την έκδοση διαταγής εκ μέρους της Σαχ Σουλτάνας, της οποίας η Άνδρος ήταν τιμάριο, για την κατασκευή (δια συνεισφοράς όλων των τμημάτων της Άνδρου) σωληνωτού υδραγωγείου για την μεταφορά νερού στην πρωτεύουσα του νησιού. Επειδή το νερό ήταν ανεπαρκές ο Μπίστης πήρε την πρωτοβουλία να φέρει και άλλη ποσότητα από τα Λάμυρα με αποτέλεσμα να έρθει σε σύγκρουση με τον πρώην κοτζάμπαση Λορέντζο Καϊρη, το νερό του οποίου ζητούσε ο Μπίστης. Η σύγκρουση κορυφώθηκε και ο Μπίστης αναγκάστηκε να πάει στην Κωνσταντινούπολη όπου εκεί όμως πέθανε χωρίς να πετύχει τον σκοπό του. Σημ.1

 Η υδραγωγός γέφυρα στον ποταμό των Λουριών. Παρατηρήστε ότι η αψίδα (καμάρα) είναι λεπτότερη από τα ακρόβαθρα. Αντιθέτως στις συμβατικές γέφυρες (πεζογέφυρες) το φάρδος είναι ίδιο παντού. Η γέφυρα το 1840(;) είναι απαθανατισμένη ήδη χωρίς μέτωπα και πτερυγότοιχους πράγμα που μπορεί να σημαίνει ότι τα μέλη αυτά παρασύρθηκαν από μεγάλη πλημμύρα και παραμένει ακέραιη μόνον η αψίδα. Αξιοπρόσεκτo είναι ότι αποτυπώνεται από τον Tower, με ιδιαίτερη επιμέλεια ως ήδη παλαιά.

Η ειρωνεία είναι ότι το νερό έφθασε στο Κάστρο όταν κοτζάμπασης ήταν ο αντίπαλος και διώκτης του Μπίστη, Δημήτριος Περρ. Καμπάνης απολυταρχικός και τυραννικώτατος (όπως γράφει ο Πασχάλης). Έκλεψε δε όλη την δόξα όταν κτίσθηκε η δεξαμενή στην σημερινή Πλατεία Καϊρη επί του διετούς αξιώματός του 1817-1819.

Δεν είναι γνωστό ούτε από πού ήρθε το νερό ούτε ο ακριβής τεχνικός τρόπος μεταφοράς του. Η δε αποστροφή του Περράκη Δ. Καμπάνη αναφορικά με την κρήνη ότι ήτο η δεξαμενή, τού από την θέσιν Λουριά κατασκευασθέντος το πρώτον υδραγωγείου της πόλεως. Τούτου διασώζεται επί της κοίτης του ποταμού Λουριών αψίς τοξοειδής, ανοίγματος δέκα μέτρων, εφ΄ης υπήρχον οι πήλινοι σωλήνες… δεν διαφωτίζει τα πράγματα… Σημ. 2 
Πάντως το έργο ήταν σωληνωτό και σίγουρα το διοχετευόμενο νερό έπρεπε να βρεθεί σε αρκετό ύψος, ώστε να φθάσει στο Κάστρο. Για τον λόγο αυτό λοιπόν, χρησιμοποιήθηκε η μεγάλη τοξωτή γέφυρα του Νημπορειού από το κατάστρωμα της οποίας περνούσαν οι πήλινοι εφυαλωμένοι σωλήνες. Σώζεται τουλάχιστον ένα τέτοιο δείγμα. Χρόνος κατασκευής του σωλήνα οι αρχές του 19^ου αιώνα. 
Η μεγάλη τοξωτή αψίδα αποτελεί λοιπόν αποκλειστικά υδραγωγό γέφυρα. Έχει εσωτερικό άνοιγμα άνω των 8,50 μ. Το τόξο και το κατάστρωμα της γέφυρας έχουν πλάτος μόνον 1,40m. ενώ τα ακρόβαθρα ξεπερνούν τα 2,20μ. Στις αντιστοίχου μεγέθους πεζογέφυρες τα ακρόβαθρα και οι αψίδες έχουν το ίδιο πλάτος (περ. 2,70 μ.) όπως τα γεφύρια της Στοιχειωμένης, του ποταμού Άχλα (Βαρυδιού) ή και των Αποικίων. 
Το 1841 απαθανάτισε το έργο ο Ar. Tower και το γεφύρι φαίνεται ήδη παλαιό. Ο ίδιος ο Τάουερ (έχοντας επισκεφθεί τα ελληνικά νησιά και αντικρύζοντας αυτή την άρτια κατασκευή σε κατάσταση ερειπωμένη) το χαρακτήρισε ως βενετσιάνικο (venetian bridge). Σε εποχή πολύ προγενέστερη λοιπόν είχε γίνει άλλη απόπειρα μεταφοράς ύδατος μέσω του γεφυριού αυτού, προς το Κάστρο σε άγνωστη σε μας κρήνη ή κρήνες... Σημ. 3  

 Άνω η υδραγωγός γέφυρα όπως είναι σήμερα. Άμεσα χρήζει συντηρήσεως. Σύντομα θα κινδυνεύει...  Κάτω το σπάνιο πήλινο λούκι μεταφοράς του νερού. Έχει μήκος περ. 37 εκ. και εσωτερική μέση διάμετρο περ. 13 εκ.

Η δεξαμενή που όλοι γνωρίζουμε στην σημερινή πλατεία Καϊρη αποτελεί ένα τετράγωνο κτίσμα με τετράρριχτη σκεπή αρκετά οξυκόρυφη, εν είδει πυραμίδας. Σημ. 4 Έχει δε από ένα μαρμάρινο πλαίσιο για κρήνη σε κάθε πλευρά. Στην δυτική ρήση της σκεπής του υπάρχει ανθρωποθυρίδα για την απαραίτητη εσωτερική παρακολούθηση και συντήρηση. Το κτίσμα είναι πιθανόν εντελώς λιθόκτιστο. 

 Η δυτική πλευρά της κρήνης. Στην στέγη της φαίνεται η ανθρωποθυρίδα, μέσα σε κύκλο, για την συντήρηση του εσωτερικού. 

Όλες οι πλευρές του, συμπεριλαμβανομένης και της σκεπής, έχουν επιστρωθεί με μαρμάρινες πλάκες από δεύτερη χρήση, άγνωστης προελεύσεως, ίσως αλλοτινού δαπέδου(;). Αξιοσημείωτο είναι ότι δεν θυμίζει τις αρχαίες κρήνες αλλά ούτε τις νεοκλασσικές. Η τυπολογία του είναι αμήχανη και αναζητά ρυθμό, χωρίς αποτέλεσμα…  
Δημιουργήθηκαν και στις 4 πλευρές πλαίσια με αψιδωτή εσοχή εν είδει υπερθύρου ώστε να τοποθετηθούν 4 βρύσες αντιστοίχως. Τα πλαίσια αυτά δείχνουν περισσότερο μουσουλμανική επιρροή. Λόγω του λιγοστού νερού φαίνεται ότι καταρχάς τοποθετήθηκε μόνον μία βρύση, στην νότια πλευρά, αυτή που υπάρχει και λειτουργεί και σήμερα. Αργότερα τοποθετήθηκαν βρύσες και στην ανατολική αλλά και την δυτική πλευρά. Αυτή προς τον δρόμο ήταν και η αρχική όπως δείχνει και η κτητορική πλάκα που υπάρχει, με σκοπό τον εντυπωσιασμό των εισερχομένων στο Κάστρο, λίγο πριν την τάφρο, αφού άλλωστε η κυρία οδός παρέμεινε η ίδια, ενώ εικάζεται ότι στο σημείο αυτό η στάθμη του δρόμου πρέπει να ήταν κάπως χαμηλότερη από την σημερινή. Ως προς την πλάκα, που θεωρείται και κτητορική, αυτή αναφέρει στο επάνω τμήμα τον κοτζάμπαση Δ. Καμπάνη και το έτος,1818. Το κατώτερο μεγάλο διακοσμητικό τμήμα ανήκει στον ρυθμό μπαρόκ με ροκοκό στοιχεία, «οθωμανικά» εκφρασμένα, από ικανό τεχνίτη ίσως Χιώτη ίσως και από την Κωνσταντινούπολη. Είναι φανερή η απόπειρα της απομάκρυνσης από τα παλαιά μουσουλμανικά πρότυπα. 

 Η πλάκα με τις ανάγλυφες παραστάσεις τεχνοτροπίας μπαρόκ και ροκοκό. Στην ημικυκλική κτητορική πινακίδα ο Δημ. Καμπάνης κομπάζει αναληθώς ότι με δικά του έξοδα έφθασε το νερό το 1818.

Πάντως η λειτουργία του μοναδικού κοινωφελούς έργου που έγινε επί Τουρκοκρατίας αφενός έγινε από πλούσιους ιδιώτες αλλά και εκ μέρους των διοικητικών διαμερισμάτων της Άνδρου, των μονών κ.α. κατόπιν εκμαιεύσεως εντολής και αφετέρου δεν είχε μακρά διάρκεια. 

Η κρήνη όπου φαίνεται η νότια και η ανατολική πλευρά της. Στην τελευταία μάλλον δεν τοποθετήθηκε ποτέ βρύση ή κάτι αντίστοιχο. Διαπιστώνουμε την επίστρωση με μαρμάρινες πλάκες σε όλες τις επιφάνειες. Οι πλάκες εντελώς ανόμοιες ούτε ως προς τις διαστάσεις ούτε ως προς την ποιότητα του μαρμάρου φαίνονται να έχουν προέλθει από άλλη προγενέστερη χρήση. 
                                                                 

                                                                                      Νίκος Βασιλόπουλος

                                                                                    αρχιτέκτων - ερευνητής      

Σημειώσεις

Σημ. 1 Δ. Πασχάλης Η ΑΝΔΡΟΣ τομ. Β’ Εστία 1927 σελ.244-6.

Σημ. 2 Περράκη Δημ. Καμπάνη «Η ιστορία της πόλεως Άνδρου και η εξέλιξις αυτής» σελ. 31

Σημ. 3 Ο Δ. Πολέμης χάρις στον οποίο εκδόθηκε σε πολύτιμη και καλαίσθητη έκδοση το έργο του Tower, με την γνωστή αντιβενετική του προδιάθεση, σπεύδει να γράψει διορθώνοντας τον Άγγλο ότι η γέφυρα δεν είναι βενετικό έργο... Μάλιστα χωρίς καμμία εξήγηση την απωθεί στον 17ο αιώνα. Κατανοώντας την παλαιότητα του έργου το μεταθέτει (αναγκαστικά πολύ παλαιά) στην αρχή της Τουρκοκρατίας -αλλά τόσο- ώστε να "αφαιρέσει" από τους Λατίνους τυχόν μέριμνα υδροδοτήσεως του Κάστρου και να την "πιστώσει" έτσι στους Τούρκους (οι οποίοι εν τούτοις είναι γνωστό ότι άφησαν πίσω τους υποανάπτυκτες κοινωνίες και χώρες χωρίς υποδομές...). 

Σημ. 4 Για το κολωνάκι που βρίσκεται στην κορυφή της σκεπής μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο που είχα αναρτήσει στις 14/10/2017, στο andros historia με τίτλο «οι μικρές μαρμάρινες κολωνίτσες με τρούλο».  

Μένητες Κούμουλος

Οι Μένητες και ο ναός της Κουμούλου.

Ένας γρίφος

Απόσπασμα από το καταπράσινο χωριό των Μενήτων. 

Το όνομα των Μενήτων και η εκκλησία της Παναγίας της Κουμούλου 

Οι Μένητες φαίνεται ότι οφείλουν το όνομά τους στην Λατινική λέξη Amoenitas, λέξη που σημαίνει τόπο τερπνό και χαρίεντα. Την εξήγηση δίνει ο Πασχάλης και ο Πολέμης συμφωνεί. Σημ. 1. Αποκλείουν και οι δύο τα περί Μαινάδων και άλλα τέτοια φαιδρά…  Πιθανολογείται πάντως ότι η ονομασία οφείλεται σε Ιησουϊτες μοναχούς που εγκαταστάθηκαν σε μοναστήρι, ίσως στον Αη-Γιώργη στην Βαθειά, που κατά πάσαν πιθανότητα ήταν παλαιό ερειπωμένο μοναστήρι της βυζαντινής περιόδου (προ του 1207). Οι Ιησουίτες(;) ανήγειραν τον ναό της Κουμούλου αφιερωμένο στην Παναγία, Madonna del Cumulo, που βρίσκεται θαμμένος κάτω από την σημερινή εκκλησία και του οποίου είναι ορατός σήμερα ο βόρειος και ανατολικός τοίχος του. 

   Η σημερινή τρίκλιτη ενοριακή εκκλησία της Παναγίας της Κουμούλου. Στις 23   Αυγούστου εορτάζεται η Απόδοση της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, δηλαδή τελείται ο εορτασμός 8 ημερών από την Κοίμηση. 


Ωστόσο το τάγμα των Ιησουιτών ιδρύθηκε μόλις το 1533. Εύλογα ερωτάται κανείς πότε πρόλαβαν οι τελευταίοι να ιδρυθούν, να οργανωθούν, να εγκατασταθούν στην Άνδρο και να δημιουργήσουν μέσω της παρουσίας τους τοπωνύμιο; Το 1566 έληξε η Λατινοκρατία και οι Ιησουίτες ίσως εγκατέλειψαν προσωρινά την Άνδρο. Σημ.2  Πιθανόν όμως πριν τους Ιησουίτες να υπήρχαν, στον ίδιο τόπο, άλλοι μοναχοί οι οποίοι είχαν ήδη αποχωρήσει. (Οι Ιησουίτες παρέμειναν στο μοναστήρι της Santa Veneranda (Αη Γιώργης στην Βαθειά), αναφέρονται με μοναστήρι διαδοχικά από τους περιηγητές Jean de Thevenot το 1655, Ellis Veryard το 1685, ο οποίος μιλά για ορθόδοξα και καθολικά μοναστήρια. Τέλος ο Vincenzo Coronelli το 1690 αναφέρει ότι στην Άνδρο κατοικούσαν οι Ιησουϊτες μοναχοί, οι οποίοι όμως πρέπει να είχαν πρόσφατα φύγει, μάλλον με την δυσμενή για τους Βενετούς κατάληξη του Τουρκοβενετικού πολέμου, οπότε έληξε και η προσωρινή κατοχή της Άνδρου από τους Βενετούς 1685-1699;)
Άξιο προσοχής είναι ότι οι άλλες μεγάλες εκκλησίες των Μενήτων είναι 4: η Παναγία η Βέργη, η Παναγία στο Κουράφι, ο Αη-Γιάννης ο Πρόδρομος και επίσης ο Αη-Γιάννης . Κτίσθηκαν όλες ταυτόχρονα, είναι πανομοιότυπες (πλην κάποιων διαστάσεων) και όλες δίκλιτες δίκογχες για τα δύο δόγματα, καθολικό και ορθόδοξο. Χρόνος ανεγέρσεως, τα μέσα του 16^ου αιώνος.

 Οι τέσσερις πανομοιότυπες εκκλησίες των Μενήτων. Ανεγέρθηκαν στα μέσα του     16ου αιώνα. Από άνω αριστερά η Παναγία η Βέργη, η Παναγία στο Κουράφι, ο Αη-   Γιάννης ο Πρόδρομος, και επίσης ο Αη- Γιάννης. Είναι όλες δίκλιτες δίκογχες     προορισμένες για τα δύο δόγματα, δεξιά οι καθολικοί, αριστερά οι ορθόδοξοι.   Παρατηρήστε ότι η πόρτα για τους καθολικούς ήταν πάντοτε λίγο πιο φαρδειά και     λίγο πιο ψηλή. Εξω, στον ανατολικό τοίχο, τα ιερά είναι όμοια ενώ στο εσωτερικό   το ιερό των καθολικών πολύ μεγαλύτερο και μεγαλοπρεπέστερο... Και οι τέσσερις   καταγράφονται ως ενοριακές το 1670.

Φαίνεται ότι μάλλον δεν υπήρχαν προηγουμένως άλλες παλαιότερες εκκλησίες στην περιοχή, ενώ η ταυτόχρονη ανέγερση τόσων εκκλησιών είναι μοναδική και δεν ερμηνεύεται ως γεγονός ομαλής δημογραφικής εξέλιξης. Ποιός λοιπόν ήταν μέχρι τότε ο ναός ή οι ναοί που μέχρι τότε εκκλησιαζόταν οι όποιοι κάτοικοι των Μενήτων; 
Πιθανό φαίνεται ότι δεν υπήρχε στον οικισμό άλλη εκκλησία ("ενοριακού" χαρακτήρα) πλην της Παναγίας της Κουμούλου τής γνωστής ως Madonna del Cumulo (Μαντόνα ντελ Κούμουλο). Σημ. 3 Αβέβαιη είναι η απάντηση, αλλά πιθανός μοναδικός νομέας και "γαιοκτήμονας" ήταν ένα μοναστικό τάγμα εγκατεστημένο στον τόπο από χρόνια,  -ίσως πριν κάν ακόμη ανεγερθεί η Κούμουλος- και χρησιμοποιούσε τον παλαιότατο ναό του Αη-Γιώργη στην Βαθειά που μάλλον ταυτίζεται με την καθολική Αγία Βενεράνδα. (Άλλωστε ο άμεσος περίγυρος έχει ίχνη μοναστηριού). Η ύπαρξη άλλου, προηγηθέντος μοναστικού τάγματος στην περιοχή, θα εξηγούσε την καθιέρωση του όρου Amoenitas από παλαιότερα. Επίσης ο Πασχάλης αναφέρει προικοσύμφωνο του 1693 με το οποίο προικίζεται η Μαρία Λεονάρδου Καϊρη με περιβόλι στις Μένητες "κείμενον πλησίον της εν τω χωρίω τούτω Φραγκοεπισκοπής". Σημ. 4
Μια άλλη εξήγηση ότι η απόδοση του ονόματος αυτού οφείλεται στους κατά καιρούς ελάχιστους διερχόμενους Φράγκους περιηγητές δεν φαίνεται πιθανή. Οι τελευταίοι  θα έπρεπε να χρησιμοποιούν όλοι τον όρο Amoenitas Αμαίνιτας, (όρο θαυμασμού) σαν να ήταν προσυνεννοημένοι, ενώ θα ήταν εντελώς αδύνατον να συγκρατηθεί η λέξη από Ρωμιούς κατοίκους, ακουόμενη μάλιστα τόσο αραιά.  Σημ. 5. 

Μέρος του -αλλοτινού- καθολικού ναού, διακρίνεται εύκολα σήμερα και δείχνει στον ανατολικό τοίχο μέρος του ιερού του και στον βόρειο τοίχο τρία ανοίγματα, δύο παράθυρα και μία θύρα. Τα πολλά και μεγάλα αυτά ανοίγματα δείχνουν ναό μεταγενέστερο, της ύστερης Λατινοκρατίας, ίσως του 16^ου αιώνα, χωρίς να αποκλείεται το παρόν υπόλειμμα (που σήμερα διακρίνουμε) να έχει υποστεί μετατροπές από τους Ιησουίτες και να είναι προγενέστερο του 16^ου αι. Κατά δε τον Πασχάλη ανάβλυζε νερό από το ιερό του ναού. 
Η προσωνυμία Κούμουλος προέρχεται από την ιταλική λέξη cumulo που σημαίνει γεμάτο, υπερπλήρες αλλά και ίσως υπερυψωμένο τεχνητά ή όχι. (Στα ιταλικά  ακόμη σήμαινε και υπερκαλυμμένο, γεμάτο από βάτα, ή άλλα φυτά και θάμνους.) Όμως το del δηλωνει κτήτορα. Επιπλέον στην Νάξο εντοπίζεται το επίθετο Λατίνων Cumulo και μολονότι αυτό δεν εμφανίζεται στην Άνδρο δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχε εδώ. Σημ. 6 

 Φωτό άνω : Ο βόρειος τοίχος παρουσιάζει στο κάτω τμήμα του τις θέσεις των παλαιών ανοιγμάτων, δύο παραθύρων και μιας πόρτας. Φωτό κάτω :  αριστερά εμφανίζεται η θέση του ιερού της παλαιάς εκκλησίας υπερυψωμένο και σε επαφή με το μεγάλο ιερό του σημερινού ναού. Δεξιά μικρά ανοίγματα αερισμού(;) του παλαιοτέρου ιερού.

Επί Τουρκοκρατίας (μετά το 1579) ο ναός λειτούργησε ως ορθόδοξος. Το 1670 είχε μόνον 4 ενορίτες ενώ οι άλλες 4 που προαναφέραμε είχαν 48 ενορίτες!!! Αργότερα το 1740 ο κατά τον Πασχάλη εκκλησιομανής επίσκοπος Διονύσιος ο Α΄ Καϊρης ανήγειρε τον νεώτερο σημερινό ναό επιχώνοντας τον παλαιό καθολικό. Ο Καϊρης είχε επίσης κτίσει τον Αγ. Νικόλαο Μεσσαριάς το 1732 ενσωματώνοντας πολλά βυζαντινά μαρμάρινα μέλη από άλλα σημεία της Άνδρου. Φαίνεται λοιπόν ότι δεν υπήρχαν άλλα μέλη για να διακοσμήσουν τον νεοανεγειρόμενο ναό της Κουμούλου. Η απόλυτη απουσία αρχαίων μελών εδώ είναι έκδηλη. Μάλιστα οι 6 κίονες είναι ξύλινοι!!!  Σημ. 7
Ο μέγας χορηγός ήταν ο άρχοντας Νικόλαος Κονδύλης. Για τούτο και υπάρχει πακτωμένος σε χαμηλότερο σημείο, σήμερα, ο θυρεός των Κονδύλη λίγο υψηλότερα από παλαιά λαϊκότροπη πινακίδα. Ως προς αυτό δεν υπάρχει έκπληξη. Το επώνυμο Κονδύλη διασώζεται και σήμερα στις Μένητες ως τοπωνύμιο. Η οικογένεια ήταν παλαιά και εντοπίζεται πρωιμότερα ως καθολική στην Πάρο. Το 1786 φέρεται να επανανεγείρεται ο ναός του Αγ.Γεωργίου Χώρας δαπάναις του Γεωργίου Νικ. Κονδύλη στον οποίο όμως αργότερα επεστράφησαν τα χρήματα...

Ο ναός που ανεγέρθηκε με την πρωτοβουλία του Καϊρη ήταν μία τρίκλιτη όπως όλες οι ενοριακές εκκλησίες που ανεγέρθηκαν επί Τουρκοκρατίας στην Άνδρο. Σημ. 7 Εγείρονται ωρισμένες απορίες ως προς το μέγεθος και το κτίριο καθαυτό. Πώς δηλ. στηρίχθηκε το όλο κτίσμα σε έδαφος όχι υγιές και μάλιστα σαθρό, εν προκειμένω επιχωμένο (μπαζωμένο) όπου μεγάλα φορτία φέρονται από τους κίονες του ναού. Μόνον η επιλεγμένη εκσκαφή-τομή  και η απομάκρυνση των επιχρισμάτων θα έλυνε τις εύλογες απορίες, ως προς τις ενδεχόμενες φάσεις του ναού αλλά και το άγνωστο μέγεθος της αλλοτινής καθολικής Παναγίας, της Madonna del Cumulo.  Πιθανολογώ πάντως ότι η εκκλησία εκείνη πρέπει να ήταν πάρα πολύ στενή…

Πάντως η ανέγερση ναού σε πηγή από μοναχούς ή άλλους κληρικούς δεν είναι άγνωστη στην Άνδρο. Συνδέεται μάλλον με την ευλογία αλλά και εμμέσως τον έλεγχο του νερού… 

Σε εποχή μεταγενέστερη (ίσως τον 19ο αι.) τοποθετήθηκαν οι τρείς μαρμάρινες πινακίδες στο σημείο αυτό, από τις οποίες έτρεχε άλλοτε άφθονο νερό. Αριστερά το μεταγενέστερο οικόσημο του Ροϊδη, δεξιά η πινακίδα για την οποία θα μιλήσουμε πιο κάτω και στο μέσον ο θυρεός του Κονδύλη. Φαίνεται ότι μετά την ανέγερση του καμπαναριού, στα μέσα του 19ου αι, το οικόσημο, που βρισκόταν αλλού, μετακινήθηκε στο σημερινό σημείο. Επειδή όμως το οικόσημο ήταν μικρό και για να τιμάται πάντα ο Κονδύλης τοποθετήθηκε υψηλότερα και κάτω απ' αυτό μεγάλη μαρμάρινη πινακίδα απλού διακοσμητικού χαρακτήρα με άνθη κ.λπ. Η όλη παράσταση πλαισιώθηκε με κολώνες και μαρμάρινα καμπύλα περιγράμματα που σχηματίζουν καμάρα μουσουλμανικής επιρροής.  

Μία πολύ ιδιαίτερη μαρμάρινη πινακίδα

Η ευχάριστη έκπληξη όμως, που περνούσε μέχρι σήμερα απαρατήρητη, ήταν άλλη. Ίσως αυτό ωφειλόταν στην έντονα λαϊκότροπη απόδοση κάποιου ανώνυμου λιθοξόου, από τον οποίο χαράχθηκε η δεξιά μαρμάρινη πινακίδα. 

  Η μαρμάρινη δεξιά πινακίδα με την παράσταση. 

Οι παρατηρήσεις που κάνουμε γι΄αυτήν είναι οι εξής.

1^η Ο μαρμαρογλύπτης δεν έχει μεγάλες ικανότητες αναπαραστάσεως για τούτο και πρέπει να ληφθεί υπ΄όψιν ότι δεν του ήταν δυνατόν να αποτυπώσει με ακρίβεια αυτό που του είχε ζητηθεί και ως εκ τούτου κατέφευγε σε σχηματοποιήσεις που εκ πρώτης όψεως αλλοίωναν αφενός το περιεχόμενο της εικόνας και αφετέρου τις σημαντικές αφηγηματικές λεπτομέρειες που ώφειλε να καταδείξει.

2^η Έχουμε να κάνουμε με ένα ολόκληρο συμβάν στο οποίο η σκηνή, τα πρόσωπα και τα αντικείμενα έχουν ένα πλούτο συμβόλων και συμβολισμών.

3^η Η όλη εικόνα, μέσα σε πλαίσιο, βρίσκεται υπό την σκέπη καθολικού κληρικού συμβόλου (και της Εκκλησίας εννοείται). Συγκεκριμένα στο άνω έξεργο της εικόνας λοιπόν υπάρχει το γνωστό σύμβολο του κληρικού -πλατύγυρου- καπέλου των καθολικών με τις γνωστές φούντες (cappello a fiocchi). Φούντες οι οποίες όμως κρέμονται από το τέλος του γείσου και όχι από το ίδιο το καπέλλο ούτε σε ευθεία από αυτό όπως συμβαίνει εδώ. Σημ. 9 
Είναι γνωστό ότι τα καπέλα των κληρικών (στις εραλδικές αναπαραστάσεις) διέθεταν διαφορετικό αριθμό από φούντες αναλόγως του βαθμού της ιεραρχίας. Οι αριθμοί μάλιστα άλλαξαν κατά καιρούς ιδιαίτερα μετά το 1500. Δυστυχώς δεν μπορεί να εξαχθεί κάποιο βοηθητικό συμπέρασμα από το στοιχείο αυτό. Η παρεμβολή της Καθολικής Εκκλησίας εδώ καθίσταται αυταπόδεικτα αναμφισβήτητη Σημ. 10

4^η Μέσα σε πλαίσιο, στο κέντρο της εικόνας εμφανίζεται καθήμενος Ηγεμόνας, ο οποίος κρατεί σκήπτρο και φορά δουκική κορόνα. Τα ρούχα μοιάζουν με ρούχα του 15^ου(;) αιώνα. Φέρει μανδύα, στο στήθος του είναι κεντημένο(;) κάποιο μοτίβο, ενώ η απόληξη (κάτω) του κοντού φορέματός του έχει κατά τα φαινόμενα περιμετρικά κεντημένη γούνα σαν φάσα. Ο χώρος που κάθεται τελεί υπό την σκέπη, συνήθους πολυτελούς συμβολικής "τέντας" με κυματιστό περιφερειακά τελείωμα. Την "τέντα" ανασηκώνει (ποιός;) και αποκαλύπτει αριστερά του Ηγεμόνα κάποια άγνωστη μορφή ηλικιωμένου καθώς εμφιλοχωρεί υψηλά το λιοντάρι της Βενετίας επιτηρώντας τα τεκτενόμενα. Δεξιά τού Ηγεμόνα υπάρχει θωρακοφόρος στρατιώτης, με κράνος τύπου Sallet (με αρθρωτό επιρρίνιο μέσα 15^ου αι.), υψηλός, με προτεταμένο σπαθί ενώ κάτω του κείται νεκρός, ίσως εχθρός. Σημ. 11 Ο Ηγεμόνας είναι στραμμένος ελαφρώς αριστερά του και κοιτάζει γυναίκα η οποία ασκεπής με λιτά μαλλιά δείχνει νεκρό (μωρό;) αποτεθημένο στο έδαφος μπροστά στα πόδια του πρώτου. Το φόρεμά της έχει σφιγμένο το στήθος της, όπως συνηθιζόταν κατά την περίοδο που προαναφέραμε. Ενδεχομένως η γυναίκα δείχνει τον νεκρό ή απλώς δηλώνει ικεσία ή υποταγή σκύβοντας ελαφρά το κεφάλι (ενώ στην περίπτωση αυτή θα έπρεπε -θεωρητικά- να είναι γονυκλινής).  

 Η πλάκα μεγεθυμένη. Με το μαύρο βέλος επιδεικνύεται το περίφημο καπέλο του καθολικού κλήρου με τις φούντες όπως μπορείτε να δείτε στην κατωτέρω σημείωση 10. Άξια προσοχής είναι η υπεράνω πάντων τοποθέτησή του. Με το δεξιό κόκκινο βέλος επιδεικνύεται ο Λέοντας της Βενετίας, που επιτηρεί με μνημειακή ακινησία τα συμβαίνοντα.  

Εν ολίγοις η εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων είναι δυσχερέστατη. Ίσως να πρόκειται για την ταραγμένη περίοδο διαδοχής των συγγενών Ηγεμόνων Σομμαρίπα Άνδρου και Πάρου αλλά και Νάξου περί το 1500, πράγμα όχι ιδιαιτέρως πιθανό. Ίσως να πρόκειται για την θρυλούμενη καταστροφή του Πάνω Κάστρου ή Κάστρου της Γριάς (η γυναικεία μορφή) του 1470 όπως παρέμεινε στην λαϊκή μνήμη των κατοίκων της νότιας Άνδρου. Σημ. 12

Ίσως όμως να πρόκειται και για μία σοβαρή -άγνωστη σε μας- υπόθεση της Λατινικής Εξουσίας που επέτρεπε στην Καθολική Εκκλησία να «σχολιάζει» το γεγονός ευλογώντας(;) εμμέσως ή αμέσως τον Ηγεμόνα και υπενθυμίζοντας με συμβολισμούς την παρουσία της. Πάντως η ύπαρξη μιας πινακίδας με το σύμβολο της Καθολικής Εκκλησίας να πρυτανεύει στην εικόνα, νομίζουμε ότι επιβεβαιώνει με ένα σπάνιο τρόπο την εγκατάσταση Καθολικών κληρικών στην περιοχή.

                                                                               Νίκος Βασιλόπουλος 
                                                       Αρχιτέκτων ερευνητής
                                                                                       29/9/2018

Σημειώσεις

Σημ. 1 βλ. Δ. Πασχάλη "Τοπωνυμικόν της Νήσου Άνδρου" Αθήναι 1933 σελ. 48

Σημ. 2 Οι Ιησουίτες φαίνεται πολύ δύσκολο να παρέμειναν επί Ηγεμονίας του πορτογαλοεβραίου τραπεζίτη Ιωσήφ Νάσι (1566-1579) με τον επίσης εβραίο γαμπρό του Francesco Coronello, υπεύθυνο στις Κυκλάδες και φανατικό διώκτη των καθολικών. Εν τούτοις αν και αναφέρονται αργότερα τίποτε το σαφές δεν καταγράφεται ως προς αυτό. Δημ. Πολέμη "Πέτρου ντε Μάρκις Έκθεσις περί της εν Άνδρω Δυτικής Εκκλησίας 1624 " Ανάτυπον εκ της Ε.Ε.Κ.Μ. τομ. Ζ΄ σελ.247

Σημ. 3 Η Αγία Κυριακή από την άλλη πλευρά του ρέμματος ανήκε σε άλλο φέουδο, αυτό της περιοχής Μεσσαριάς. βλ. Νίκου Βασιλόπουλου "Λατινοκρατία στην Άνδρο -Κάστρα, Πύργοι, Εκκλησίες, Φέουδα" Εκδ. Σοφ. Γαρυφάλλου 2015 σελ.229

Σημ. 4 Δημ. Πασχάλη "Η Δυτική Εκκλησία εις τας Κυκλάδας" 1948 Εκδ. Ανδριακού Ομίλου Ανδριακά Χρονικά σελ.135

Σημ. 5 Να σημειωθεί ότι σε έγγραφο του 1514 αναφέρεται η ύπαρξη γηπέδου ανήκοντος σε priorado (καθολικό μοναστήρι) κάτω από τα Υψηλού, ακίνητο το οποίο συνόρευε παλαιότερα με ακίνητο το Κανονικάτου της Καθολικής Επισκοπής. Βλ. Δημ. Πολέμη «Ανδριακόν έγγραφον του 1487» Πέταλον 5 σελ. 77-87 και Δημ. Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» Πέταλον Παράρτ. 2 έγγραφο 1 σελ.109-112. 

Σημ. 6 Ο ναός αναφέρεται ως Madonna del Cumulo από τους Jean de Thevenot και Vin. Coronelli στα τέλη του 17ου αι. Υπάρχουν και εορτάζουν την ίδια ημέρα ο ναός της Κουμούλου στις Στενιές αλλά και η Παναγία η Καταφυώτισσα, ενώ σημειώνεται τοπωνύμιο στο Κοχύλου γνωστό ως Κουμούλα. Αλλά σε αυτά θα επανέλθουμε σε προσεχές άρθρο μας.

Σημ. 7 Για τον σκοπό αυτό είχε συγκεντρώσει μαρμάρινα εκκλησιαστικά μέλη από όλη(;) την Άνδρο, μέλη που αναγόταν σε προηγούμενους -βυζαντινούς- χρόνους του νησιού. Με τα μέλη αυτά διακόσμησε τον ναό του Αγ. Νικολάου. Τις κολόνες έφερε άλλες από την Παλαιόπολη και άλλες από αρχαίο τέμενος ευρισκόμενο στα Υψηλού. Επίσης ο Πασχάλης χαρακτηρίζει όχι άδικα εκκλησιομανή τον Διονύσιο. Βλ. Δ.Πασχάλη «Διονύσιος Καϊρης ο Α΄ Επίσκοπος Άνδρου Τυπ. Φοίνικος  1924 σελ. 11-16.

Σημ. 8 Εξαίρεση αποτελούν, ο ναός του Αγίου Γεωργίου Χώρας (1617) ο οποίος ήταν ή βυζαντινού ρυθμού ή το πιθανώτερο τρίκλιτη βασιλική με τρούλο, καθώς και ο Αγιος Νικόλαος Μεσσαριάς (1732-1737) επίσης τρίκλιτη βασιλική με τρούλο.

Σημ. 9 Encyclopedie methodique Histoire T.1 Paris Panckoucke Hotel de Thoy Rue de Poitevins 1794 σελ 32.

Σημ. 10 Καπέλλο καθολικού κληρικού σε εραλδική αναπαράσταση με τις ανάλογες φούντες.  

.

Σημ. 11 Ο πεσμένος νεκρός θα μπορούσε να είναι Τούρκος, κρίνοντας από τα ενδύματά του, δηλ. το φουσκωτό παντελόνι του και το κάλυμμα της κεφαλής του. 

Σημ. 12 Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο -Κάστρα, Πύργοι, Εκκλησίες, Φέουδα » εκδ. 2015 Σ. Γαρυφάλλου  σελ. 262-269