Το Λοξό Γεφύρι των Αηδονιών και η Αρχοντική Στράτα

                       Το μοναδικό λοξό γεφύρι της Άνδρου

Στα Αηδόνια υπάρχει ένα γεφύρι με την σπάνια τεχνική ιδιαιτερότητα να είναι λοξό, δηλαδή ο άξονάς του ως προς την κοίτη δεν είναι κάθετος αλλά πλάγιος. Το άνοιγμά του είναι 4,50 περ. μ. και το ελεύθερο πλάτος του καταστρώματος 2,09μ. Το γεφύρι κατά την κα Ρεβιθιάδου έχει ανακατασκευασθεί (λόγω φυσικής καταστροφής) και απέκτησε την τελική αυτή μορφή του στην διάρκεια των δύο εκατονταετιών της ζωής του.

Ωστόσο ποιος είναι ο λόγος της ανεγέρσεώς του;  Σε τι εξυπηρετούσε η δημιουργία του;

Η υπόθεση αυτή ξετυλίγει μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία της Άνδρου της περιόδου της Τουρκοκρατίας.

Θα αναγκαστούμε όμως να πάμε πολύ μακρύτερα.

Κατά το δεύτερο ήμισυ της Λατινοκρατίας (1400-1566) είναι βέβαιο ότι η περιοχή των Αηδονιών-Κορθίου είναι εντελώς αδόμητη έως ακατοίκητη ⁽¹⁾ . Σε ηγεμονικό έγγραφο αποδόσεως στον δευτερότοκο γιό τού Ηγεμόνα Πιέτρο Αντρέα Τζεν (Μάρκο) αναφέρεται ότι απαγορεύεται η βοσκή στην περιοχή αυτή η οποία είναι περιοχή αποκλειστικής αντίστοιχης χρήσεως (του Ηγεμόνα) ή και της Κούρτης ⁽²⁾.

Μέχρι την απαρχή της Τουρκοκρατίας, το 1579 ⁽³⁾ , οι γαίες αυτές μένουν υπό καθεστώς απολύτως αδιατάρακτο. Κατόπιν φαίνεται ότι καταλαμβάνονται με άγνωστο σε μας τρόπο από τους Λατίνους άρχοντες οι οποίοι εν τω μεταξύ έχουν γίνει ορθόδοξοι ώστε να γλυτώσουν από την υποψία των Τούρκων, ότι συνεργάζονται με τους Βενετούς της γειτονικής Τήνου, με τους οποίους δηώσεις, εισβολές και σφαγές εκατέρωθεν είναι αλλεπάλληλες.Έτσι σχεδόν όλοι οι Λατίνοι άρχοντες ορθόδοξοι ή δήθεν ορθόδοξοι κλείσθηκαν στο Κάτω Κάστρο αλληλοϋποψιαζόμενοι περί το 1550.
Αυτοί οι οποίοι δεν θα κλειστούν στο Κάστρο είναι μόνον δύο οικογένειες πανίσχυρων Λατίνων αρχόντων, που κατά τα φαινόμενα είναι κρυπτοκαθολικοί και φοβούμενοι για την ζωή τους αλλά και για την περιουσία τους και προερχόμενοι απο την Βόρεια Άνδρο ,καταλήγουν όπως προκύπτει απο σωρεία εγγράφων να κατευθυνθούν νότια πρό του 1590 στην περιοχή Κορθίου ⁽⁴⁾. Πρόκειται για τους Berto ή Bertuli Dellagramatica  (Μπερτούλη Δελλαγραμάτικα) και Agustin Daponte (Αουστή Δαπόντε) οι οποίοι αισθάνονται πολύ ασφαλέστεροι να εγκατασταθούν κοντά στην βενετοκρατούμενη Τήνο. (Φοβούνται και τους Τούρκους μα και τους Λατίνους άρχοντες, που έγιναν ορθόδοξοι και τουρκόφιλοι).

Όπως προκύπτει από τα Τουρκικά Φορολογικά Κατάστιχα του 1670 όλες οι οικογένειες αρχόντων βρίσκονται στο Κ. Κάστρο. Μόνον στο Κόρθι- Αηδόνια βρίσκονται μία οικογένεια Δελλαγραμάτικα, πλουσιώτατη και έξη οικογένειες Δαπόντε επίσης πλούσιες  (καθώς και δύο φτωχές). Πλήν των δύο τελευταίων όλες έχουν αναμφίβολα πύργο. Και βρίσκονται στην πρώην -ακατοίκητη- Γη της Σινιορίας (Κόρθι-Αηδόνια).

Μετά την καταστροφή του Κάτω Κάστρου από τον διαβόητο πειρατή De Creveliers-το 1672-όλοι οι άρχοντες εγκαταλείπουν το Κάστρο και εγκαθίστανται στην ενδοχώρα της Άνδρου σε πύργους κυρίως στην περιοχή της Μεσσαριάς που άλλοτε ήταν τμήμα της τιμαριωτικής Γης του Ηγεμόνα. Στην εγκατάσταση πρωτοστατούν οι Λατίνοι άρχοντες, φανατικοί πλέον ορθόδοξοι και πιστοί στην νέα οθωμανική κατάσταση. Δημιουργούν γύρω από τους πύργους τους στην Μεσσαριά ένα καταρχάς άτυπο πολιτικό και κοινωνικό κέντρο φίλα διακείμενο στους Οθωμανούς με προεξάρχοντες  τους Καϊρη, Μπίστη, Αθανασίου κ.α. Αντίθετα στο Κόρθι καταφεύγουν οι βενετόφιλοι κρυπτοκαθολικοί ⁽⁵⁾ . Έτσι δημιουργούνται δύο άτυπα κέντρα κοινωνικής εξουσίας, αντίπαλα μεταξύ τους για τους λόγους που εξηγήσαμε.

Τα Αηδόνια απαθανατισμένα το 1841 από τον Βρετανό Τower όταν ήταν πλέον ένα χωριό πολλών αρχόντων της Άνδρου.

Με την πάροδο των ετών και την εγκατάσταση και άλλων αρχόντων η αντιπαλότητα αυτή θα αμβλυνθεί διατηρούμενη ως τοπικιστική αντιζηλία.

Μετά την Ρωσική κατοχή της Άνδρου 1770-1774 οι Τούρκοι θα αλλάξουν συμπεριφορά προσπαθώντας να συμπεριλάβουν ορθοδόξους άρχοντες στην νομή της εξουσίας «θεσμοθετώντας» και στην Άνδρο τον θεσμό του κοτζάμπαση, θεσμός που θα ισχύσει μέχρι το 1821. Ο πρώτος θα είναι ο Νικόλαος Κοττάκης το 1775. Έκτοτε οι δύο οικισμοί μέσω των αρχόντων θα ερίζουν και θα ανταγωνίζονται για το ποιος θα είναι ο επόμενος στο αξίωμα αυτό.

Για τον λόγο αυτό θα δημιουργηθεί και θα λιθοστρωθεί η Αρχοντική Στράτα, δρόμος που θα ενώσει τα δύο αυτά κέντρα, τα Αηδόνια με την Μεσσαριά. Οι άρχοντες κυκλοφορούσαν πάντοτε έφιπποι (έφιπποι στον κοινόχρηστο χώρο) ψηλότερα από τους κολλήγες  και τους υπόλοιπους. Ο δρόμος αυτός έπρεπε να είναι αντίστοιχος των αρχόντων που θα «κυβερνούσαν» την Άνδρο. Για τον ίδιο αυτό λόγο έχτισαν και το λοξό γεφύρι. 

 Το πρώτο κομμάτι της Αρχοντικής Στράτας φεύγοντας απο τα Αηδόνια. Έχει πλακοστρωθεί πρόσφατα με ακανόνιστες πλάκες που θυμίζουν Πήλιο...

 Η πρώτη στάση της Αρχοντικής Στράτας στην πλατεία του Κορθιου (Άνω). Η κρήνη της είναι παλαιότερη απο αυτήν της Χώρας (Πλατεία Καϊρη). Η πλακόστρωση είναι νεώτερη αλλά ανταποκρίνεται στα δεδομένα της Άνδρου.  

Ξεκινούσαν από τα Αηδόνια, διερχόταν τον ποταμό απ΄ το Λοξό Γεφύρι, κατέβαιναν στο Κόρθι, ακολούθως ανέβαιναν απέναντι στις Χώνες, κατόπιν ανηφόριζαν στο Γιαννισαίο, εξακολουθούσαν να ανεβαίνουν το βουνό και πιο μακρυά διάβαιναν τον Μεγάλο Ποταμό περνώντας από ένα άλλο αρχοντικό γεφύρι, αυτό της Στοιχειωμένης για να καταλήξουν ανηφορίζοντας στην καρδιά της Μεσσαριάς, εμφανιζόμενοι-επίτηδες μάλλον-δίπλα στον πύργο του Παρόδου, ψηλότερα δηλαδή από τον κύριο Πύργο των Καϊρηδων που βρισκόταν χαμηλότερα δίπλα στον Αγιο Νικόλαο. Έτσι έμπαιναν στην  Μεσσαριά και κατηφόριζαν για να δείξουν πιθανά ότι ο Πύργος των Καίρηδων ήταν σε σημείο χαμηλότερο απ΄αυτό από το οποίο είχαν φθάσει. Οι συμβολισμοί ήταν την εποχή εκείνοι σημαντικώτατο εξωτερικό στοιχείο κοινωνικής υπεροχής. Το Λοξό Γεφύρι και η Αρχοντική Στράτα απ’ όπου έρχονταν επίσης. Έμμεσα εργαλεία πολιτικής προβολής για την επιδιωκόμενη εξουσία.

Η αρχοντική στράτα περνούσε και απο το γεφύρι της Στοιχειωμένης, χτισμένο ανάμεσα στα 1566-1579. Κατόπιν κατευθυνόταν στην Μεσσαριά, το άλλο δηλαδή χωριό Αρχόντων της Άνδρου.

Ο Πύργος του Παρόδου ψηλά στην Μεσσαριά. Στο αριστερό μέρος της φωτογραφίας κατέληγε η αρχοντική στράτα μπαίνοντας έτσι εσκεμμένα σε υψηλότερο σημείο του χωριού έναντι του Πύργου του Καϊρη (δίπλα στον Άγιο Νικόλαο).

Το γεφύρι προφανώς κατασκευάσθηκε μάλλον μετά το 1780 και πάντως προ του 1795(;) έτος αναρρήσεως του Νικόλαου Μπίστη από τα Αηδόνια στο αξίωμα του κοτζάμπαση Άνδρου……

 Τα σκαλοπάτια του λοξού γεφυριού μάλλον όπως είχε κατασκευαστεί από την αρχή η κλίμακα του γεφυριού. Την γέφυρα και την στράτα διάβαιναν πάντοτε έφιπποι οι άρχοντες της Άνδρου μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα...

                                                                 Νίκος Βασιλόπουλος
                                                                αρχιτέκτων - ερευνητής

1 H περιοχή Κορθίου παρουσίασε πολλές οικιστικές εγκαταστάσεις στην ιστορία της. Βέβαιο είναι ότι κατοικήθηκε κατά τους πρώτους βυζαντινούς χρόνους όπως προκύπτει από τον Αγ. Ιωάννη Θεολόγο αλλά και από τις βυζαντινές βίγλες στα ερείπια των οποίων κτίσθηκαν η Αγ. Σοφία και ο Άγ. Τρύφωνας.

2 Η Κούρτη ήταν γνωστό υψηλόβαθμο όργανο αποτελούμενο από τους ανώτατους άρχοντες με δικαστική, διοικητική και κάποια πολιτική εξουσία, υπό την προεδρία του Ηγεμόνα. Στην Άνδρο είχε επίσης συσταθεί, αλλά οι αρμοδιότητες και η δραστηριότητά της παραμένουν εντελώς θολές και άγνωστες ελλείψει στοιχείων. Σοβαρή πρέπει να θεωρείται η υπόνοια ότι το Κόρθι οφείλει την ονομασία του στην παραφθορά αυτής της λέξεως, ενώ άδηλο είναι επίσης το ιδιοκτησιακό καθεστώς στο οποίο διατελούσε ταυτιζόμενο πιθανώτερα με τον ίδιο τον Ηγεμόνα.

3 Λατινοκρατία 1212(;) – 1566. Η Άνδρος υπό τον πορτογαλοεβραίο έμπορο της Κωνστ/πο λης Ιωσήφ Νάσι 1566-1579. Από το έτος 1538 – 1579 η ΄Λνδρος διατελεί σε Τουρκική Επικυριαρχία στην διάρκεια της οποίας όμως διατηρούνται οι Ηγεμόνες της στην θέση τους. Από το 1579 έως το 1821 η Άνδρος βρίσκεται υπό Τουρκική Κατοχή, με δύο  βραχυχρόνιες άλλες κατοχές. Από το 1695-1699 Βενετική κατοχή και από το 1770-1774 Ρωσική κατοχή.

4  Σοβαρές ενδείξεις υπάρχουν ότι ωρισμένοι Λατίνοι άρχοντες εξαναγκάστηκαν από άλλους να προσεταιρισθούν το ορθόδοξο δόγμα. Για το γεγονός ότι πολλοί Λατίνοι παρέμειναν κρυπτοκαθολικοί για πολλά χρόνια αργότερα βεβαιώνεται και από το συμβάν κατά το οποίο το 1660 δύο Λατίνοι άρχοντες που είχαν γίνει μουσουλμάνοι ξαναβαπτίζονται χριστιανοί όχι όμως ορθόδοξοι αλλά καθολικοί. Πρόκειται για Δαπόντε και Δελλαγραμάτικα. (βλ. Σ. Συμεωνίδη  «οι εκχριατιανισμοί Μωαμεθανών στις Κυκλάδες, αίτιο κατηγορίας στις διαμάχες των καθολικών» ΕΕΚΜ 12 -1995  και Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο»  Β΄εκδ   Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ. 298)

5  βλ. Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο»  Β΄εκδ   Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ. 278- 282

ΑΝΔΡΟΣ - ΚΑΤΟΧΗ 1941-1944 Μέρος 2ο

                                   

                                   Προσωπικές μαρτυρίες 

                                     

Μαρτυρία πρώτη

Ο μικρός Γιαννούλης Λαμπρινίδης ζούσε το 1941 στον Πιτροφό. Λόγω της μεγάλης ανάγκης και της εκτεταμένης πείνας που ενέσκηψε στην Κατοχή ο Γιαννούλης 14ή 15 ετών βρήκε μία καλή δουλειά στο μακρινό Καλυβάρι (γνωστό πάντα για τα καλά αγροτικά του προϊόντα). Έφευγε συνήθως για μία ολόκληρη εβδομάδα όταν οι αγροτικές ανάγκες το απαιτούσαν.         

                              

 Για να φτάσει στο Καλυβάρι ακολουθούσε την παληά μεσαιωνική Φαρδειά Στράτα που ένωνε το Κάτω Κάστρο με το Κάστρο του Μακροταντάλου (Πύργος). Περνούσε από την Κουβάρα, μετά από την Κατάκοιλο και προχωρούσε πάνω από το Γαύριο. Η όλη διαδρομή μέχρι να φτάσει στο Καλυβάρι διαρκούσε σχεδόν μια μέρα. Εκεί έμενε, έτρωγε και έπαιρνε ως αμοιβή κάποια αντίστοιχα ζαρζαβατικά, που με πολύ μεγάλη χαρά γυρίζοντας, έφερνε στην οικογένειά του στον Πιτροφό. 

 Η Φαρδειά Στράτα, μεσαιωνικός, λιθόστρωτος δρόμος, σε ένα απο τα στενώτερα σημεία της.

Μία φορά και εν όψει ίσως θερισμού του ζήτησαν να παραμείνει, εκεί για ένα ολόκληρο μήνα, με την φανταστική ανταμοιβή δύο μικρών χοίρων. Χαρούμενοι όλοι στην οικογένειά του στον Πιτροφό, για την δουλειά τού μικρού Γιαννούλη και το πολύτιμο τίμημα, του έδωσαν και ένα γάϊδαρο μαζί ώστε να φορτώσει τα μικρά γουρουνάκια αφού για να τα οδηγήσει από το Καλυβάρι μέχρι τον Πιτροφό θα διακινδύνευε να τα χάσει στο δρόμο. Αφού ολοκληρώθηκαν οι δουλειές στο Καλυβάρι ο 15χρονος Γιαννούλης πήρε την εξαιρετική ανταμοιβή του και ξεκίνησε με το γάϊδαρο φορτωμένο για τον μακρύ δρόμο της επιστροφής στην οικογένειά του. Πλησίασε στον Πιτροφό, εγκατέλειψε την Φαρδειά Στράτα και ακολούθησε τον δρόμο προς το χωριό.                              

 Για κακή του τύχη έπεσε σε δύο Γερμανούς στρατιώτες προερχόμενους ίσως από το γνωστό φυλάκιο της Αγίας Τριάδας, πάνω από το λιμάνι της Χώρας.              

 Οι Γερμανοί όταν αντίκρυσαν το φορτίο, του ζήτησαν με λόγια και νοήματα να λύσει τα μικρά ζώα και να τους τα παραδώσει. Ο Γιαννούλης είχε παραλύσει από φόβο αλλά ίσως και πείσμα και δεν κουνιόταν. Ο ένας από του δύο Γερμανούς έγινε έξω φρενών για την αδιανόητη σ΄ αυτόν ανυπακοή. Στράφηκε στον Γιαννούλη και τον χτύπησε με γροθιές, κλωτσιές, ρίχνοντάς τον χάμω. Ο δεύτερος Γερμανός δεν είχε κουνηθεί από την θέση του….   Κατόπιν ο πρώτος του πήρε τα γουρουνάκια και έφυγαν οι δυό τους χαρούμενοι…..  

Ο Γιαννούλης Λαμπρινίδης έφυγε πλήρης ημερών το 2012.  

 Διηγήθηκε αρκετές φορές την ιστορία αυτή στο εγγονό του Δημήτρη Λουκατάρη και κάθε φορά έλεγε: δεν θα ξεχάσω ποτέ το πρόσωπο του Γερμανού την ώρα που με έδερνε. Ποτέ.  Φαίνεται πως ο φαντάρος αυτός είχε γίνει έξαλλος επειδή δεν καταλάβαινε πώς ένα παιδί μιας κατακτημένης Χώρας δεν έκανε αμέσως αυτό που απαιτούσε ως ισχυρός και νικητής….  

 Ο Γιαννούλης αριστερά αρκετά χρόνια μετά την κατοχή.

Ο ίδιος δεξιά πολλές δεκαετίες αργότερα καμαρώνει για το περιβόλι του.Είναι η εποχή που αφηγείται την ιστορία του στον εγγονό του. Του είχε μείνει αλησμόνητη η συμπεριφορά του Γερμανού σε ένα παιδί 15 ετών.

 Μαρτυρία δεύτερη 

 Βουρκωτή. Το γενέθλιο χωριό του Γιώργη Μανδαράκα.

Γνωστός και πολύ συμπαθής ήταν σε πάρα πολλούς ο δραστήριος και πανέξυπνος βουρκωτιανός Γιώργης Μανδαράκας με το οικογενειακό παρατσούκλι Κούδης*.                                                                               

 Ο ίδιος του ζήτησα να μου διηγηθεί  και δεύτερη φορά την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα από πολλές πλευρές ιστορία, που πρέπει να συνέβη τον Σεπτέμβριο του 1942.

 Ήταν καιρός του θερισμού. Γιαυτό ολόκληρη η οικογένεια και συγγενείς είχαν συγκεντρωθεί και βοηθούσαν. Γύρω στο μεσημέρι κάποιος από όλους είδε να κατηφορίζουν από τον δρόμο δύο Ιταλοί στρατιώτες. Σταμάτησαν τον θερισμό και μόνον τους κύτταζαν.                                                                             

Είναι γνωστό ότι οι Ιταλοί επιφορτισμένοι με τον έλεγχο της διακίνησης των αγροτικών προϊόντων είχαν σε σημείο όχι μακρυά της Βουρκωτής ειδικό φυλάκιο. Οι Ιταλοί συνέχισαν να κατεβαίνουν και έφεραν πλήρη εξάρτιση και οπλισμό. Κατέβηκαν και πλησίασαν τους τρομαγμένους Βουρκωτιανούς, χωρίς να λένε κάτι.   

 Οι τελευταίοι αμήχανοι και για να δώσουν ίσως λίγο θάρρος ό ένας στον άλλον, κατέφυγαν στο μόνο πράγμα που τους είχε απομείνει, να συνεννοούνται, σίγουροι ότι δεν τους καταλαβαίνουν οι άλλοι. Μίλησαν λοιπόν μεταξύ τους στα αρβανίτικα λέγοντας πάλι : μα τι να θέλουν άραγε αυτοί από μάς; Και τότε έγινε κάτι που κανείς δεν περίμενε. Οι Ιταλοί άρχισαν να τους μιλάνε στα αρβανίτικα. Οι Βουρκωτιανοί έμειναν εμβρόντητοι. Οι δυό Ιταλοί έδειχναν ενθουσιασμένοι από το άκουσμα της πραγματικής μητρικής τους γλώσσας που ήταν τα αρβανίτικα της νότιας Ιταλίας. Κυριολεκτικά πετούσαν από χαρά. Ήταν νέοι. Χωρίς να το σκεφτούν δεύτερη φορά άφησαν στην άκρη τα όπλα τους, έβγαλαν τα πουκάμισά τους και μισόγυμνοι άρπαξαν τα δρεπάνια και άρχισαν να θερίζουν.               

                                                                                           

Εμείς, μου είχε πεί ο Γιώργης, δεν πιστεύαμε στα μάτια μας. Μα τι θέρισμα ήταν αυτό; Δεν είχαμε ξαναδεί τέτοια ταχύτητα, τέτοια μαεστρία. Να δεις πώς πήγαιναν τα χέρια τους, πετούσαν, δεν προλάβαινες να τα δείς. Και στο τέλος τραγουδούσαν.

Είχαν φαίνεται θυμηθεί τον τόπο τους και το χωριό τους……… 

Κατόπιν τους κεράσαμε κάτι, αυτοί ξαναντύθηκαν, πήραν τα όπλα τους και έφυγαν αποχαιρετώντας μας χαρούμενοι…… 
      
                                                                    Νίκος Βασιλόπουλος
                                                                 αρχιτέκτων - ερευνητής 

                                                                                      

Aπαραίτητη εξήγηση του γράφοντος

Με το παρόν άρθρο δεν προσπαθώ να εξωραϊσω τους Ιταλούς. Οι Ιταλοί ήταν επίσης κατακτητές. Ο καθένας άφησε ασφαλώς το αποτύπωμά του βάσει των μεγάλων και μικρών πράξεών του**. 

*Σημ. Στα αρβανίτικα της Βουρκωτής, Κούδι σημαίνει το μαγειρικό τσουκάλι.

**Σημ Δεν γνωρίζω βέβαια εάν ο ανωτέρω Γερμανός ήταν Ναζί ή όχι. Πάντως οι Γερμανοί ακολουθώντας τον ηγέτη τους, Χίτλερ, πολέμησαν λυσσαλέα μέχρι τον Μάϊο του 1945 παρά το γεγονός ότι ο τελευταίος τούς παρέσυρε σε ένα λάθος πόλεμο και δρόμο και έχασαν 5.000.000 στρατιώτες μην θέλοντας να αποδεχτούν και οι ίδιοι το λάθος τους. Δεν συνέβη το ίδιο με τους Ιταλούς. Τα αποτελέσματα των επιλογών των λαών αυτών, είναι γνωστά για τα επόμενα σχεδόν 40 χρόνια που ακολούθησαν. Η πολιτιστική δραστηριότητα των Ιταλών υπήρξε τεράστια και των Γερμανών μηδαμινή…….. 

Ιστορίες σαν τις ανωτέρω υπάρχουν σίγουρα πολλές.Με χαρά θα δημοσίευα και άλλες.                                                                                  

Να πληροφορήσω τους φίλους μου, ότι θα ακολουθήσει και τρίτο μέρος αφιερωμένο στον Ιταλό γιατρό λοχαγό Genaro Giuseppe.

Κατάκοιλος :Ο Μύλος του Νικολού Δελλαβόγια και το Μοναστήρι στις Λαυριές

                             Ο μύλος του Δελαβόγια γνωστός σαν μύλος του Ιωνά.


-Αγία Μονή ή Αγίας Μαύρας ή Αγ.Αθανασίου. Λαυριές Κατακοίλου  
-Μονή της Αγίας ή Ζωοδόχου Πηγής. Καψορράχη βόρεια του Μπατσίου

Περί τα μέσα του 16^ου αιώνα, και λίγο προ του 1570 ο μέγας φεουδάρχης του τιμαρίου της Κατακοίλου (με έκταση δυτικά από το Απροβάτο έως το Μπατσί και ανατολικά από τα Λεύκα έως τ’Ατένι, νότια του ποταμού) Αgustin Giustin πάντρεψε την μοναχοκόρη του Batolina με τον Nicolό Dellavogia ή (Dellavegia ή Davegia), δεύτερο τη τάξει ευγενή, πιθανόν υπεύθυνο για τμήμα του τιμαρίου, της περιοχής Απροβάτου. (σημ.1)

 Ο Αgustin Giustin ή και ο πατέρας του ευθυγραμμίζονται με τους μεγάλους  φεουδάρχες όλης της Άνδρου και για τούτο χτίζουν γύρω στο 1500 την δίκλιτη δίκογχη  εκκλησία της Παναγίας (φωτό άνω) για τα δύο δόγματα. Φροντίζουν όσο μπορούν το σχεδόν  έρημο φέουδό τους.  

Επειδή το φέουδο (τιμάριο)  υπέφερε από την γνωστή προβληματική ολιγανθρωπία  ο Αgustin Giustin  κατάφερε αμέσως  μετά την υπαγωγή της Άνδρου (επί Τουρκικής πλέον Επικυριαρχίας) στην ηγεμονία του πορτογαλοεβραίου τραπεζίτη Ιωσήφ Νάσι (1566-1579), να εγκαταστήσει, στην περιοχή των Λαυριών, μόνον κάποια οικογένεια Μπάγια από την  Άρνη προερχόμενη. (σημ.2).   Η μετακίνηση αυτή, τον καιρό της Λατινικής Άνδρου (1212-1566) θα ήταν πολύ δύσκολη έως και απαγορευτική λόγω του καθεστώτος της φεουδαρχίας και δουλοπαροικίας, απαρέγκλιτη εν προκειμένω για τους Αλβανούς που είχαν εγκατασταθεί στην Άρνη (γειτονικό τιμάριο) κατά το 1460, όλοι με το καθεστώς του δουλοπάροικου. Η κατάσταση αυτή δεν άλλαξε επί Νάσι και το φέουδο παρέμεινε σχεδόν έρημο ακόμη και μετά το 1570.

Έτσι λίγο πριν, ο Αγκουστίν Τζιουστίν με κάποιον άγνωστο σε μας τρόπο πέτυχε να φέρει στην Κατάκοιλο, αφενός την οικογένεια Μπάγια και αφετέρου, σχεδόν ταυτόχρονα (1567) μοναχούς από την υπό ίδρυση Μονή της Αγίας και να τους νοικιάσει μικρά αγροτεμάχια με αμπέλια ώστε να του αποδίδουν το αντίστοιχο πάχτος (γεώμοιρο). Στις Λαυριές ίσως υπήρχαν τα υπολείμματα  παλαιού βυζαντινού μοναστηριού.   Με μαεστρία ο Giustin εγκαθιστά τους μοναχούς στο παλαιό μοναστήρι, ώστε να αποκτήσει μικροκαλλιεργητές στην Κατάκοιλο. Να σημειωθεί ότι η Μονή αυτή δεν είχε ακόμη καμμία ιδιοκτησία δική της, αφού το σύνολο της περιοχής ανήκε στον φεουδάρχη Τζιουστίν, ο οποίος επέτρεψε την επανασύστασή της μέσα στην ιδιοκτησία του κατά το 1567. (σημ. 3) 

Πάνω και κάτω τα εναπομένοντα ερείπια της Αγίας Μονής ή Μονής της Αγίας Μαύρας ή Αγίου Αθανασίου.Το μοναστήρι (ξανα)χτίστηκε από μοναχούς της Μονής της Αγίας (Μπατσί) μετά το 1567. 

Ο εκ των κυρίων αγοραστών (μόνον της χρήσεως της γης, αφού αυτή παρέμενε στον φεουδάρχη)  Θωμάς Μπάγιας είχε σοφά σκεπτόμενος -σε μεγάλη ηλικία- γίνει μοναχός. Οι δε μοναχοί (οι προερχόμενοι από την Μονή της Αγίας) είχαν αποκτήσει σπίτι, κάτι που αποδεικνύει ότι το μοναστήρι της Αγίας Μονής (Λαυριές) εκτεταμένα ξανακτίσθηκε τότε (1567).( σημ 4)   

                                                                                              

 Ο Agustin Giustin λοιπόν έφερε από το σημείο εγκαθιδρύσεως της Μονής της Αγίας (Καψορράχη) τους πρώτους μοναχούς, τους εγκατέστησε όπως είπαμε στην Κατάκοιλο, όπου τους παρεχώρησε μικρά τεμάχια γής αντί παροχής γεωμοίρου (πάχτος) την αρχή του 1567.                                    

 Όπως γράφει ο καθ. Ηλ.Κολοβός (στο έργο του «η νησιωτική κοινωνία  της Άνδρου στο οθωμανικό πλαίσιο» Ανδριακά Χρονική 39 Καϊρειος 2006) «η Μονή της Αγίας φαίνεται παράλληλα να αποτέλεσε το ίδρυμα στο οποίο στηρίχθηκε το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως , για να εγκαταστήσει, μετά την οθωμανική κατάκτηση τον έλεγχό του στην  Άνδρο .(σημ. 5)
                                                         

Το 1577 διήλθε ο κληρικός και λόγιος Θεοδόσιος Ζυγομαλάς (και) από την Άνδρο για να ελέγξει τις μόλις επανιδρυμένες Ορθόδοξες Επισκοπές, όπως αυτή της Άνδρου. Έτσι λοιπόν «νουθέτησε» σύντομα τους μοναχούς να εγκαταλείψουν πάραυτα την Αγία Μονή (ή Αγία Μαύρα στις Λαυριές) καθώς και την προσπάθειά τους να δημιουργήσουν μεγάλης εμβέλειας μονή στην περιοχή και να επιστρέψουν άμεσα στην Μονή της Αγίας. Φαίνεται ότι ο μοναχός Κάλιστος πείσθηκε αμέσως ενώ οι άλλοι δύο απλώς εγκατέλειψαν το μοναστήρι της Αγίας Μονής (Λαυριές) και έμειναν αλλού ώστε να μπορούν να επιβιώσουν….  Για τον Ζυγομαλά αυτό δεν αρκούσε. Τους απηύθυνε (νέα;) επιστολή ώστε να επιστρέψουν στην Μονή της Αγίας απειλώντας τους. «νυν απήλθε ο Κάλιστος ο μοναχός, και παπά Διονύσιος και Ιωανάς, και περιοικήσαντες, ζητούσι παράλογα θελήματα αυτών, και παραβαίνουσι τους κανόνας των πατέρων. δι΄ούς γνώμην εύλογον εδώκαμεν, ίνα ει μεν απέλθωσιν εν τω μοναστηρίω αυτών τη Αγία, όπου η μετάνοια αυτών, και μένειν ετάχθησαν μέχρι τελευταίας αναπνοής , και όθι αναχωρείν ουκ έξεστιν αυτοίς, καλόν. Αν δε εγκαταλείψωσι το μοναστήριον αυτών (εννοεί την Μονή της Αγίας) και περιπλανώντες εαυτούς φυγάδες μένωσιν, έστωσαν κατά τους θείους κανόνας, τη εξουσία της Μεγάλης Εκκλησίας γραφοντός μου (την οποία εκπροσωπεί), ο μεν αφωρισμένος, ο δε αργός. Έως ού κατά νόμους αφέντες τας παραλόγους αναχωρήσεις και θελήσεις αυτών, καταλάβωσι ταύτην την αγίαν μονήν αυτών (εννοεί την Μονή της Αγίας), και οικήσωσιν εν αυτή, και αποστώσι του αμπελώνος της μονής και του ναού του εν αυτώ (εννοεί την Αγία Μονή στις Λαυριές Κατακοίλου) ομοίως και τα παιδία του Γερμανού (Γεωργίου Μπάγια ήδη μοναχού), Θωμάς και Γκίνης …… αν δε εναντιηθώσιν, αφωρισμένοι έστωσαν και έξω της Εκκλησίας Χριστού. Εν αργίας βάρει μη εκκλησιαζόμενοι, έως ού μάθωσι μη ενοχλείν τοις ενασκουμένοις τη θεία μονή της Αγίας…….». Δηλαδή όχι μόνον απειλούνται με αφορισμό οι ίδιοι αλλά και τα παιδιά του άσχετου Μπάγια ώστε να επιστρέψουν στην Μονή της Αγίας. Η Μονή αυτή είναι η μόνη που εξουσιοδοτείται να εκπροσωπεί το Πατριαρχείο και να λειτουργεί ως μακρύ χέρι των Τούρκων στην ευρύτερη περιοχή της βόρειας Άνδρου.(σημ. 6) Οποιαδήποτε άλλη μονή δεν διαθέτει τα διαπιστευτήρια των Οθωμανών και του Ζυγομαλά, της απαγορεύεται να λειτουργεί αυτόνομα. Υπάρχει και δεύτερος στόχος που υποκρύπτεται πίσω από την προσπάθεια αυτή του Ζυγομαλά. Αυτός αποσκοπεί στην απόλυτη στέρηση εργατικών χεριών στην έρημη ακίνητη περιουσία των Τζιουστίν/Δελλαβόγια, ώστε αυτοί να εξαναγκαστούν σε πλήρη ευτελή εκποίηση και κατόπιν εγκατάλειψη της περιουσίας αυτής υπέρ της Μονής της Αγίας, γεγονός που θα λάβει χώραν πριν το 1600. (Ο Δ.Πολέμης χαρακτηρίζει τον Ζυγομαλά διαπρεπή λόγιο και τους μοναχούς, ατιθάσους Αγιώτας…..)   
   

                                  

 Η εκκλησία της Αγίας Μονής (το καθολικό), βυζαντινού ρυθμού που έκτισαν και  λειτούργησαν οι μοναχοί Κάλιστος, Ιωανάς και παπα-καλόγερος  Διονύσιος. Υποχρεώθηκαν απο τόν Ζυγομαλά να την εγκαταλείψουν. Δεξιά ο χώρος  του ιερού.  

Λίγους μήνες αργότερα (Σεπτ. 1577) μετά την εξουδετέρωση των ατιθάσων(sic) μοναχών οι μοναχοί της Αγίας επιτυγχάνουν ώστε η Μπατολίνα και ο Νικολός Δελλαβόγιας να τους πουλήσουν την χρήση του νερόμυλου, που διαθέτουν στις Λαυριές, αντί 15 χρυσών δουκάτων (7,5 χρ.λίρες). Οι τελευταίοι παραμένουν βέβαια ιδιοκτήτες του ακινήτου αφού οι μοναχοί οφείλουν να τους αποδίδουν ετησίως 8 καυκιά αλεύρι.(σημ.7) Όπως φαίνεται τον νερόμυλο διαχειριζόταν οι «ατίθασοι» μοναχοί  και συγκεκριμένα ο Ιωανάς, το όνομα του οποίου (ως Ιωνάς) παραμένει χαραγμένο στην λαϊκή μνήμη μέχρι τις μέρες μας αποδιδόμενο σε ερείπιο μεγάλου νερόμυλου αλλά και άλλου παντελώς ερειπωμένου , πλησίστιου (κατά δε τον σπουδαίο ερευνητή των μύλων κ. Στέφανο Νομικό) καταφανώς παλαιότερο. Ο Θωμάς Μπάγιας είχε κάποια δικαιώματα στον μύλο (ίσως αρδευτικά όπως υπέθετε ο Δ.Πολέμης) (σημ. 8). Μόλις πέθανε, οι καλόγεροι της Μονής της Αγίας εξαναγκάζουν την χήρα του Μπάγια να αποποιηθεί τα δικαιώματά της αυτά και επιπλέον την υποχρεώνουν να δώσει της αυθεντίας (δηλαδή στον Δελλαβόγια) 3 χρ. δουκάτα (1,5 χρ,λίρα) ώστε να φανεί ότι και αυτός αποδέχεται την αποποίησή της από κάθε δικαίωμα και ακόμα ότι εάν κάποιος αμφισβητήσει την σκανδαλώδη αυτή πράξη να πληρώνει πρόστιμο, ένα άσπρο στον Δελλαβόγια. (Καθιστούν έτσι τον απένταρο Δελλαβόγια συνένοχο στην πράξη τους).  Ο πραγματικός στόχος δεν είναι να απομακρύνουν κάθε πιθανό αμφισβητία της πράξεως αυτής αλλά την ίδια την χήρα ή κάποιο παιδί της (αφού τα κληρονομικά δικαιώματα στην πώληση χρήσεως ήταν τότε ιδιόρρυθμα).  

Άνω ο μύλος του "Ιωνά" , χτισμένος την εποχή του Νικολού Δελλαβόγια ,γύρω στα 1575. Να υποθέσουμε ότι στην οικία του μύλου διέμενε ο Αρνιώτης Νικολός ο μυλωνάς με τον γιό του Λέκα. Είναι άγνωστο αν πράγματι λειτούργησε τον μύλο ο μοναχός Ιωνάς και οι άλλοι δύο μοναχοί προ του 1577 και της απομακρύνσεως τους μετά την παρέμβαση του Ζυγομαλά.

 Λεπτομέρεια με το χτισμένο και σοβαντισμένο χωνί του μύλου. Δεξιά κάτω καμάρα  από την οποία περνούσε το άφθονο νερό. Ο μύλος έχει δεχτεί επανειλημμένες  επισκευές και ως προς τα δομικά του στοιχεία. 

Το 1590 πεθαίνει ο Νικολός Δελλαβόγιας και η Μπατολίνα . Οι καλόγεροι σπεύδουν -κατά τα τιμαριωτικά ήθη- να επανεπιβεβαιώσουν, από τον γιο, Γιαννούλη Δελλαβόγια, τα δικαιώματά τους στα ακίνητα των οποίων έχουν αγοράσει την χρήση: «…τα όσα πράματα ευρίσκουνται να εχουν αγορασμένα δια το μοναστήριον, από τα πράματα της πωταί  Πατολίνας της μητέρας  του άνωθεν σερ Γιαννούλη τα οπία πράματα ευρίσκουνται στην Κατάκιλο τόσον χοράφια όσαν αμπέλια και μίλον…….όπου διδουν η καλογερή κατά τες γραφες τους ήγουν τέλος, ήγουν τον κάθεν χρονο σιτάρι καυχια 10 και κερι λύτρες 4, άσπρα 4..» ο Γιαννούλης υπογράφει. Ιο Gianuli Delivegia fermo in supra………. 28 Δεκεμβρίου 1590.

Το υπόλειμμα του μύλου, που επίσης επιδεικνύεται ως του Ιωνά .Είναι πολύ παλαιότερος του προηγουμένου βρίσκεται σε ελάχιστη απόσταση απ'αυτόν . Την φωτογραφία ευγενώς μου παρεχώρησε ο ερευνητής κ.Στέφανος Νομικός καθώς και σχετικές πληροφορίες. Έχει χτιστεί αρκετά προ του 1500 από Giustin και πιθανώτατα τον δούλεψαν οι Ιωανάς και οι άλλοι δύο μοναχοί. Ο Δελλαβόγιας εξαναγκάστηκε να πουλήσει την χρήση του στους μοναχούς της Μονής της Αγίας (Μπατσί). Δεν έχει σπίτι κάτι που σαφώς υποδεικνύει ότι ο κάθε μυλωνάς δεν ήταν σε θέση να αποθηκεύσει εκεί το σιτάρι και τα προϊόντα του, τα οποία απέδιδε στον φεουδάρχη Giustin και αργότερα στον Δελλαβόγια.

H τελευταία πράξη:  «Ο κυρ Γιανούλης του ποτέ σερ Νικολού.. σηνηβάζεται με τον υγούμενο και με τους πατέρες του μοναστηρίου της Αγίας και πουλή του τα δικαιόματα όπου έχι κάτω εις την Κατάκιλο, τον μίλον με τα κλήσματα και κάτω ως πέρα …» Οι μοναχοί δεν τον προσαγορεύουν σερ αλλά κυρ ώστε να τον μειώσουν και να υποδηλωθεί (αργότερα) ότι δεν είναι φεουδάρχης αφού δεν έχει τίτλο και υπογράφοντας αυτοαναιρείται.  Η πράξη έχει αντίτιμο 460 άσπρων και ο Δελλαβόγιας θα έχει ένα μικρό συμβολικό τέλος 5 άσπρων ετησίως. Ο Γιαννούλης υπογράφει… Oι πονηροί καλόγεροι υποχρεώνουν επίσης τον Αρνιώτη μυλωνά να υπογράψει ο ίδιος, ως μάρτυρας, ο γέρο Νικόλας και ο γιός του Λέκας.  Ποτέ δεν ξέρεις…….  Αργότερα θα τον αποπέμψουν και η οικογένειά του θα επανακάμψει στην Άρνη όπου το 1670 θα φαίνεται να επιβιώνει ο εγγονός του Νικόλας Μυλωνάς του Ντεμένεγου. (Η ιδιότητα μετετράπη σε επίθετο).

Τα ερείπια του μοναστηριού που δεν είναι πολύ μεγάλο σε έκταση, αλλά πολύ σωστά δομημένο, χωρίς μετατροπές ή μετασκευές των χώρων του, δείχνει ότι εξαρχής σχεδιάστηκε με επιμέλεια και οργάνωση από τους τρεις μοναχούς, με αποθηκευτικούς χώρους, Ηγουμενείο στον όροφο κ.τ.λ. Οι μοναδικές αλλαγές που φαίνονται είναι αυτές της εκκλησίας. Τα εντυπωσιακά μαρμάρινα μέλη που ανέφερε να βρίσκονται εκεί ο Δ.Πασχάλης προέρχονταν από πολλές ερειπωμένες εκκλησίες της ευρύτερης περιοχής Κατακοίλου. Περιελάμβαναν βυζαντινά κιονόκρανα , φράγκικα μαρμάρινα μέλη και το μαρμάρινο περιθύρωμα που βρίσκεται σήμερα πακτωμένο στον ναό του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Οι μοναχοί τα είχαν πιστεύω συγκεντρώσει ενόψει λαμπροτέρων διακοσμήσεων του μοναστηριού τους.

Επίλογος

Ο Γιαννούλης Δελλαβόγιας ή πιθανώτερα απόγονός του θα εξαναγκαστεί να αποχωρήσει από την περιοχή και να εγκατασταθεί σε μικρά ακίνητα που η οικογένεια διέθετε ακόμη στ΄Απροβάτο. Ως προς την σημερινή οικογένεια του Νίκου Δελαβόγια και την εμβληματική και διόλου τυχαία παραλία Δελαβόγια, ο Δ.Πολέμης χωρίς ποτέ να ρωτήσει τον Νίκο Δελαβόγια αν γνωρίζει κάτι περί της καταγωγής του, γράφει « η οικογένεια εξέλιπε(;) πιθανώτατα δια του θανάτου του Γιαννούλη και πιο κάτω: Πάντως καθ΄όλην την περίοδον της Τουρκοκρατίας απαντάται αρβανιτική(sic) οικογένεια εις τα Αρνά και μετά την Επανάστασιν εις τ΄Απροβάτου όπου το όνομα ηκούετο μέχρι προ ολίγων ετών(;)». Η οικογένεια βρίσκεται στ΄Απροβάτο όμως από αμνημονεύτων χρόνων. Ο Νίκος Δελαβόγιας τον οποίο προ ετών σχολαστικά ρώτησα είχε πλήρη επίγνωση της κοινωνικής καταγωγής της οικογενείας Δελλαβόγια. Σε εκμυστήρευση δε σε συνάδελφό του, είχε δηλώσει ότι οι απώτατοι πρόγονοί του υπήρξαν καθολικοί….. (σημ.9) 

Ο επιδεικνυόμενος Πύργος στην Κατάκοιλο. Είναι ξανακτισμένος. Βρίσκεται σε πολύ μικρή απόσταση από την δίκλιτη εκκλησία της Παναγίας που είδαμε πιο πάνω και σχετιζόταν μ'αυτήν. Γύρω τους αναπτύχθηκε η πρώτη εγκατάσταση κολλήγων και κατοπινών Κατακοιλιωτών (σήμερα Άνω Κατάκοιλος). Στο άκρο αριστερό της φωτογραφίας διερχόμενος μεσαιωνικός δρόμος, με πελεκυμένα ή μονολιθικά σκαλοπάτια, δημιουργήθηκε ώστε να ενώνει την Κατάκοιλο με το δυτικό επίνειο της το Μπατσί, όπου καταλήγει και σήμερα. Τόσο ο πύργος όσο η Παναγία μα και ο δρόμος σχετίζονται με τους φεουδάρχες Giustin και τον Δελλαβόγια και αποτελούν έργα τους. Ο παλαιότερος μέγας φράγκικος πύργος βρισκόταν υψηλά, τον αναφέρει ο Δ. Πασχάλης, στα δε ερείπιά του έχει ανεγερθεί ο ναός των Αγ. Αναργύρων.

Η Αγία Μονή ή της Αγ. Μαύρας ή Αγ. Αθανασίου θα εξακολουθήσει να αποτελεί μετόχιο της Μονής της Αγίας εντελώς υποβαθμισμένη. Θα εγκαταλειφθεί παντελώςκατά τον 19^ο αιώνα.  
Σήμερα ακόμη σώζονται τα τελευταία εντυπωσιακά ερείπιά της. (Το ίδιο ακριβώς θα πράξουν οι καλόγεροι της Μονής της Αγίας με την Μονή Παντοκράτορος στις Γίδες αδιαφορώντας μέχρι εξαφανίσεώς της). Η ίδια η Μονή της Αγίας θα αποβεί κατά τον 17^ο και 18^ο αιώνα ο πλουσιώτερος κάτοχος γης και χρήματος στην Άνδρο….

Οι δύο μύλοι διεκδικούν την διέλευση του Ιωανά. Ωστόσο ο καλύτερα συντηρημένος διαθέτει και σπίτι κάτι που δικαιολογείται από την παρουσία του μυλωνά και της οικογενείας του εκεί. Αντίθετα οι μοναχοί που ίσως τον πρωτολειτούργησαν δηλαδή ο Κάλιστος και Ιωανάς δεν είχαν ανάγκη σπιτιού αφού όπως φαίνεται διέμεναν σε σπίτι που είχαν κτίσει ή στην υπό ανέγερσιν Μονή. Δηλαδή ο κακά διασωζόμενος μύλος είναι ο παλαιότερος, αυτός δηλαδή του Δελλαβόγια, κατασκευασμένος πολύ προ του 1500. Ο άλλος κτίσθηκε πιθανά από τον μυλωνά αργότερα δηλαδή μεταξύ των ετών 1575 και 1590. Εκτός και αν το περιγραφόμενο σπίτι που είχαν κτίσει οι καλόγεροι δεν είναι παρά αυτό του μεγάλου νεώτερου μύλου. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για μύλους του Δελλαβόγια. 

                                                            Νίκος Βασιλόπουλος
                                                            αρχιτέκτων - ερευνητής

Η ανωτέρω διεκτραγωδούμενη υπόθεση δεν πρέπει επ΄ουδενί να κριθεί με τα σημερινά κριτήρια. Ο 16^ος αιώνας βρισκόταν πολύ κοντά στην Άλωση, το Πατριαρχείο δέσμιο της Υψηλής Πύλης και ο κλήρος φανατικά ανθενωτικός, αντιβενετικός-τουρκόφιλος πλην σποραδικών φωτεινών εξαιρέσεων.(σημ 10). Η μισαλλοδοξία και τα πάθη ήταν εξαιρετικά ωξυμένα και ωδηγούσαν σε ακατανόητες για σήμερα, ενίοτε ανάρμοστες, μη χριστιανικές, συμπεριφορές. Τα πράγματα θα άλλαζαν περί τα τέλη του 18^ου αι. και οι μοναχοί θα ακολουθούσαν συνεπή αντιτουρκική συμπεριφορά και ακολούθως μεγάλη συνεισφορά στον Αγώνα του 21. 

Οφείλουμε λοιπόν στο παρόν άρθρο να αναγνώσουμε τα περιστατικά αποστασιοποιημένοι και λαμβάνοντας σοβαρά υπ΄ όψιν τις ιστορικές συγκυρίες της σκοτεινής εκείνης εποχής.     

                                                                                                              

  σημ 1  βλ.Ν.Βασιλόπουλου «Η Λατινοκρατία στην Άνδρο- Κάστρα, πύργοι εκκλησίες, φέουδα» Β΄έκδοση 2015 εκδ. Σοφία Γαρυφάλλου.

 σημ.2 βλ. Δ.Πολέμη «Ανέκδοτα ανδριακά έγγραφα 16^ου αιώνος» Ανδριακά Χρονικά 30 Καϊρειος    

 σημ. 3(επαναβεβαίωση των δικαιωμάτων στους μοναχούς από την Τζιουστίν και τον Δελλαβόγια) βλ. Δ. Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» εκδόσεις Πέταλον Καιρείου βιβλιοθήκης  σελ. 92-95, 126-128  

                                                                 

 σημ 4 βλ. Δ. Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» εκδόσεις Πέταλον Καιρείου βιβλιοθήκης  σελ. 150-151).    

                                                                                          

 σημ. 5 Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ήταν τα χρόνια εκείνα φανατικά ανθενωτικό, αντιβενετικό, δέσμιο και απόλυτα εξαρτημένο από την εξουσία του Σουλτάνου. Ο λόγιος πρωτονοτάριος του Πατριαρχείου Θ. Ζυγομαλάς είχε έρθει στην Άνδρο συνοδευόμενος κατά τον Gerlach (Ηλ.Κολοβού Ανδριακά Χρονικά 39 σελ. 49-50) από δέκα υπηρέτες και δύο γενίτσαρους!! και διέμεινε στην Μονή της Αγίας...  (Μα τι τους ήθελε τους γενίτσαρους εάν δεν εκπροσωπούσε εμμέσως την Υψηλή Πύλη στα νησιά; Η φράση αυτή αποτελεί σχόλιο του γράφοντος).     

                                

 σημ. 6 βλ.Ν.Βασιλόπουλου κεφ. Η περίπτωση της Μονής της Αγίας από την « Λατινοκρατία στην Άνδρο - Κάστρα, πύργοι εκκλησίες, φέουδα» Β΄έκδοση 2015 εκδ. Σοφία Γαρυφάλλου        

                                                                                                                                     

σημ.7 βλ. Δ. Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» εκδόσεις Πέταλον Καιρείου βιβλιοθήκης  σελ.153-155).

                                                                                               

σημ. 8 βλ. Δ. Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» εκδόσεις Πέταλον Καιρείου βιβλιοθήκης  σελ. 171-2)

.                                                                                          

σημ. 9  βλ.Δ.Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» Πέταλον Παρ.2 Καϊρειος 1995 σελ.93,95)  

(ο Δ.Πολέμης ήταν αδιαμφισβήτητα ο μεγαλύτερος Ανδριώτης ερευνητής. Έτρεφε ακραία αντιπάθεια προς τους Φράγκους και τους καθολικούς εν γένει και με νεανικό συναισθηματισμό  πάντοτε προσπαθούσε να ελαχιστοποιήσει την παρουσία τους στο νησί, με την πάροδο δε των ετών το συναίσθημα αυτό εξελισσόταν, μέσω των γραπτών του, κατά τρόπο πιο έντονο.   ------------                                                                                                                                                                                ------------------------                σημ. 10 για την εξαιρετικά φιλότουρκη στάση της Μονής της Αγίας κατά τον 16ο και 17ο αιώνα βλ. Ηλία Κολοβού "η νησιωτική κοινωνία της Άνδρου στο οθωμανικό πλαίσιο"Ανδριακά Χρονικά 36 Καϊρειος 2006. Εκεί δημοσιεύονται πλείστα έγγραφα που δηλώνουν την τουρκόφιλη στάση των μοναχών καθώς και τους επαίνους των Οθωμανών για την συμπεριφορά τους αυτή. Όλα τα έγγραφα προέρχονται από το Αρχείο της Μονής της Αγίας (ενώ αρκετά είναι τα οθωμανικά έγγραφα της Καϊρείου αλλά και του Μπίστη-Μουβελά) και αφορούν στον 16ο και 17ο αιώνα.                          

Ευχαριστώ τον κ.Δημήτρη Πέππα που με πήγε μέχρι τον μύλο του Ιωνά-Δελαβόγια. Επίσης ευχαριστώ τον κ.Γιώργο Χαλά για τις επισκέψεις που με βοήθησε να κάνω στις εκκλησίες, πύργο και πλείστες όσες πληροφορίες είχε την ευγενική καλοσύνη να μου δώσει.