Λάμυρο – ο Ναός του Αγίου Νικολάου και Λουδοβίκου

Το παρόν άρθρο με τίτλο "Λάμυρα ένας άγνωστος ναός" έχει δημοσιευθεί με λεπτομερέστερα στοιχεία στο περιοδικό Νήσος Άνδρος (εκδ. Τυπωθήτω) αρ. 3/2009 και συμπληρωματικά στοιχεία στο αρ.5/2011.

Το 1634 ήταν το καθοριστικό έτος του τραγικού τέλους των καθολικών της Άνδρου. Οι Οθωμανοί αποφάσισαν να απαλλαγούν από τους τελευταίους επιφανείς άρχοντες που είχαν μείνει πιστοί στο καθολικό Δόγμα και οι οποίοι ίσως είχαν επαφή με την Τήνο που κατείχαν οι θανάσιμοι εχθροί τους, οι Βενετοί. Έτσι με την κατηγορία της προδοσίας στραγγαλίζουν 6 μέλη της καθολικής ανδριακής αριστοκρατίας μέσα σε τέσσερις μήνες. Σημ. 1 Τότε εξαφανίζονται οι οικογένειες των De Camilla, των Brutti εν μέρει των Sommaripa (ενώ από τους Μπρούτους είναι γνωστά το χτήμα του Μπρούτου, ο Αη Γιάννης του Μπρούτου, η βρύση του Μπρούτου κ.α.).

Ωστόσο από τους μεγάλους άρχοντες διαφεύγουν οι Δελλαγραμάτικα (Della Gramatica) οι οποίοι πολύ σύντομα (ίσως ήδη) είχαν συνδεθεί με την αντίπαλο της Βενετίας και σύμμαχο των Οθωμανών Γαλλία. Ο Νικολός Δελλαγραμμάτικας έχει στενές σχέσεις με τους προξένους της Γαλλίας στην Άνδρο Le Brun και Jean de Lest. Ο ίδιος θα γίνει στις αρχές του αιώνα πρόξενος της Γαλλίας στο νησί. To 1700 o Γάλλος επισκέπτης  Tournefort αναφέρει ότι οι Γάλλοι πρόξενοι εκκλησιάζονται στην εκκλησία του Δελλαγραμμάτικα. Το ίδιο έτος ο αποστολικός επισκέπτης Antonio Giustiniani προερχόμενος από την (προστατευόμενη από την Γαλλία) Σύρα αναφέρει σαφώς την γαλλόφιλη στάση του Δελλαγραμμάτικα και επισημαίνει ότι ο τελευταίος έχει μόλις ανεγείρει ένα ναό, του Αγίου Νικολάου και Λουδοβίκου προς τιμήν του βασιλέως της Γαλλίας Λουδοβίκου 14^ου.  Σημ. 2

 

Ο πύργος στα Λάμυρα. Δίπλα του ακριβώς, στο ισόγειο βρίσκεται ο Ναός. Η βάναυση κατασκευή από beton οδηγεί στην είσοδο του ορόφου. Αυτός ή μέρος του κτίσματος (δυτικώτερα) αποτελούσε την οικία του Φραντζεσκάκη Δελλαγραμμάτικα -παππού του του Φραντζεσκάκη του προαναφερομένου άρθρου- ήδη από το 1572.

 Η όψη εισόδου (νότια) στον ναό. Αριστερά η καμάρα όπου υπήρχε η θύρα. Δεξιά υπάρχουν δύο καμάρες με παράθυρο, σήμερα φραγμένα, για τον απαραίτητο τότε φωτισμό. Το αρχιτεκτόνημα έχει σαφή αναγεννησιακά στοιχεία, καμάρες, μαρμάρινα υφαψίδια κ.α. 

Μολονότι ο ναός θα περιέλθει στην Καθολική Επισκοπή, εν τούτοις πουθενά δεν θα αναφερθεί ενώ η παρουσία του θα περάσει εντελώς απαρατήρητη...Σημ. 3 

Ο λόγος είναι αρκετά περίπλοκος και η ιστορία του έχει μια μυθιστορηματική εξέλιξη :

1^ον ο Φραντζεσκάκης Δελλαγραμάτικας πλούσιος καθολικός άρχοντας μετά την καταστροφή του Κάτω Κάστρου (1672 και 1674), κτίζει το 1679 πύργο στα Πίκια (όπως ήταν η ορθή ονομασία), όπου με το γενικό όνομα Πίκια συμπεριελάμβαναν τα Πατούρια, όπου η ακριβής θέση. Ο ίδιος διέθετε πύργο με περιβόλι στο Λάμυρο τουλάχιστον από τον πάππου του Φρ. Δελλαγραμάτικα, στοιχεία τα οποία αναφέρονται σε έγγραφο του 1572. Σημ.4

 

2^ον. το 1685 ο Φραντζέσκος συντάσσει διαθήκη και μεταξύ των άλλων αφήνει ακίνητα ώστε ο καθολικός παπάς, τον οποίο θα επιλέγει ελεύθερα ο πρωτότοκος γιός του Νικολός, να ζει απ΄αυτά και να κάνει 4 λειτουργίες την εβδομάδα για την ψυχή του (συνήθη πρακτική των αρχόντων) στον Αγ. Ανδρέα ή, αν εμποδιστεί ο παπάς, σε άλλον ναό. Επίσης αφήνει στον Νικολό ένα περιβόλι στά Λάμυρα δίπλα στην Κουμούνα Στράτα και αυτό να πηγαίνει σε κάθε παιδί πρωτότοκο. Αφήνει επίσης στον δευτερότοκο γιό του Αντώνη άλλα ακίνητα και μοιράζει τον μεγάλο πύργο στα Πίκια στα δύο αδέλφια. 

3^ον Ο Αντώνης το 1703 κάνει διαθήκη. Το μονάκριβο παιδί του η Μαρία είναι μάλλον ψυχικά ασθενής και την κλείνει σε μοναστήρι, όπου σχετικά σύντομα θα πεθάνει. Σημ. 5

Αφήνει για δικό του λογαριασμό περιβόλι που αγόρασε στο Λάμυρο (είναι το ίδιο ή μέρος του προαναφερθέντος) για να κάνει λατίνος παπάς εβδομαδιαία λειτουργία για την ψυχή του στην εκκλησία του Αγ. Ανδρέα, την καθεδράλε. Εάν ο παπάς πεθάνει  ο αδελφός του να ορίσει άλλον παπά.

4^ον  Πριν το 1700 οι Δελλαγραμάτικα (που μάλλον δεν εχουν δικό τους ναό) εκκλησιάζονται κατά τον Δ.Πασχάλη στην Παναγία Χρυσοπηγή στα Αποίκια στην οποία ίσως λατρευόταν και τα δύο δόγματα (Ο ναός δεν σώζεται, βρισκόταν δίπλα ακριβώς από την οικία Δημ. Μανδαράκα, ο δε Δ.Μ. μου είχε επιδείξει την θέση του ιερού της εξαφανισμένης εκκλησίας). Πριν το 1710 είχε κτισθεί ο καθολικός ναός της Αγ. Βαρβάρας (νυν Αγ. Νικολάου Αποικίων) μάλλον από τον Νικολό Δελλαγραμάτικα. Σημ. 6  Ο τελευταίος είχε διορίσει επί μισθώ τον ιερέα πρε Ζάννε Μακρονίτη από την Σύρα σύμφωνα με όσα καθώριζε ο πατέρας του Φραντζέσκος. Έτσι ανεγείροντας δική τους καθολική εκκλησία δεν υπάρχει κανένας λόγος τυπικά να αναλάβει μέσω άλλων δωρεών να χρηματοδοτεί ιερέα για τον ναό του Αγ. Ανδρέα (αφού πλέον έκτισε καθολική εκκλησία στην περιοχή που διαμένει, στην οποία και τελούνταν οι λειτουργίες κατά την επιθυμία του πατέρα τους Φραντζέσκου).

  Ο ναός που έχτισε ο Νικολός Δελλαγραμάτικας ήταν αφιερωμένος στην Αγ. Βαρβάρα και ήταν καθολικός. Ερειπώθηκε και ξανακτίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου και ως ορθόδοξος αφιερώθηκε στον Αγ. Νικόλαο.

5^ον Ο αποστολικός επισκέπτης Antonio Giustiniani διερχόμενος από την Άνδρο το 1700 αναφέρει ότι ο Νικολός έχει κτίσει ναό, των Αγ. Νικολάου και Λουδοβίκου, στον οποίο εκκλησιάζεται ο Γάλλος πρόξενος. Ο ίδιος δεν επισκέπτεται τον Δελλαγραμάτικα ούτε τον πύργο ούτε τον ναό. Παραμένει αποκλειστικά στο Κάτω Κάστρο για να ερευνήσει τυχόν ατασθαλίες του καθολικού Επισκόπου Ignacio Rosa. 

6^ον Ο γιός του Νικολού, Φραντζέσκος, το 1718 αφήνει το περιβόλι στο Λάμυρο (που φαίνεται έχει επιστρέψει στην οικογένεια του Νικολού μετά τον θάνατο του Αντώνη και της κόρης του) στον πρωτότοκο γιό του Νικολό. Ούτε λέξη δεν αναφέρεται για την υποχρέωση ως προς τον ναό του Αγ. Ανδρέα, αφού το θέμα με την ανέγερση δικού τους ναού και έχοντας δικό τους ιερέα είναι τυπικά και λογικά λήξαν. Ο καθολικός παπάς είναι ο πρε Ζάννες Μακρονίτης. Ο τελευταίος ζει από τα ακίνητα που έχουν αφιερώσει οι θανόντες άρχοντες για τον σκοπό αυτό. Ο ιερέας δεν είναι ιδιοκτήτης αλλά απολαμβάνει όλα τα αγαθά προς το ζην. 

 Από αριστερά 1ος ο θυρεός των Δελλαγραμάτικα, 2ος ο θυρεός των Δελλαγραμάτικα της Πάρου. 3ος ο θυρεός που υιοθέτησε ο Νικολός με τους τρεις κρίνους της γαλλικής σημαίας της εποχής του. Σήμερα βρίσκεται σε ακίνητο κοντά στην Άβυσσο , ακίνητο που άλλοτε ανήκε στην οικογένεια του Νικολού. Αφαιρέθηκε ψηφιακά η χρονολογία. Το ακίνητο ανήκε τελευταία σε Εμπειρίκους και είχε αγορασθεί παλαιότερα από την οικογένεια του Θεόφιλου Καϊρη. 4ος ο θυρεός της άλλοτε οικίας Δελλαγραμάτικα, κατόπιν Καμπάνη, πλησίον της Παλατιανής. Ο τελευταίος επανέρχεται μεταγενέστερα στο λιοντάρι που θυμίζει το βενετικό αντίστοιχο. 

 

  Το εσωτερικό του ναού είναι μπαζωμένο κατά τουλάχιστον 1,20 μ. Στο βάθος η κόγχη του ιερού είναι κτισμένη. Δεν υπάρχει πρόθεση.

7^ον  Ο Φραντζέσκος πεθαίνει και το 1723 πεθαίνει και ο πρε Ζάννες Μακρονίτι. Φαίνεται πως τότε η Επισκοπή (Τήνου;) διεκδικεί το εξαιρετικό ακίνητο του Λαμύρου ανατρέχοντας στην διαθήκη του Αντώνη….  Θορυβημένοι οι απόγονοι (έξη!) Δελλαγραμάτικα συντάσσουν συμβολαιογραφική πράξη και βάσει της διαθήκης του πάππου τους Φραντζέσκου διορίζουν ιερέα τον πρε Τζώρτζη Δαμόστα και αποδίδουν ακίνητα ως μπενεφίτσιο (διαρκή απολαβή) στην εκκλησία τους, την Αγ. Βαρβάρα ώστε ο Δαμόστα να ζεί και να τελεί τις λειτουργίες. Στο συμβόλαιο αυτό βέβαια δεν αναφέρεται το περιβόλι στα Λάμυρα, η δε επιθυμία του παππού τους Φραντζέσκου έχει τυπικά καθ' όλα τηρηθεί . 

8^ον  Η περιουσία της Καθολικής Εκκλησίας Άνδρου βρίσκεται σε οικτρή κατάσταση και για τούτο συνεχώς εκποιούνται ακίνητά της. Ο ναός του Αγ. Ανδρέα καταρρέει και ελλείψει χρημάτων είναι αδύνατον μέχρι τότε να επισκευασθεί. Σημ. 7 Η Καθολική Επισκοπή Τήνου διαιωνίζοντας ίσως και την παλαιά έχθρα Βενετών-Γάλλων και εν προκειμένω εναντίον των παλαιών γαλλόφιλων Δελλαγραμάτικα κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να αποσπάσει το εκλεκτώτερο ακίνητο των τελευταίων, αυτό των Λαμύρων. Εκμεταλλευόμενη την «πολιορκούμενη» παντοιοτρόπως μοναδική καθολική αξιόλογη οικογένεια της Άνδρου προχωρά σε αφόρητες ψυχολογικές πιέσεις εναντίον της. 
Έτσι έρχεται στην Άνδρο ο Επίσκοπος Σαντορίνης Francesco Rasolini το 1744 ο οποίος παρουσία μόνον άλλων καθολικών ιερωμένων, εξαναγκάζει τον Νικολό να υπογράψει ότι αποδίδει παντοτινά το περιβόλι στα Λάμυρα στον ναό του Αγ. Ανδρέα. Το 1754, χειρότερα, ο Επίσκοπος Νάξου Pietro de Stefani παρουσία άλλων ιερωμένων εξαναγκάζει τον Νικολό να υπογράψει ότι αφού προσήλθε αυθορμήτως, αποδίδει περίπου 20 εξαιρετικά ακίνητα στον κλήρο της καθολικής Επισκοπής. 
Και τα δύο έγγραφα έχουν συνταχθεί στα ιταλικά, δεν γνωρίζουμε αν ο Νικολός ήταν γνώστης της γλώσσας, δεν υπογράφει κανένας Ανδριώτης ως μάρτυρας, ενώ ο ταλαίπωρος Νικολός καταφεύγει μάλλον σε ένα απεγνωσμένο μάταιο τέχνασμα και υπογράφει στα ελληνικά και είναι ο μόνος. Το 1761 ο Ντομένικος Δελλαγραμάτικας με συμβόλαιο παραιτείται από κάθε είδους διαχείριση των ακινήτων που είχε ως μπενεφίτσιο η Αγ. Βαρβάρα και ζητά περιδεής να του αποδίδουν ένα ρεάλι τον μήνα, 15 καυκιά μιγάδι και 30 παλιάτσες κρασί ετησίως. Οι Δελλαγραμάτικα καταστρέφονται πλήρως οικονομικά και ο τελευταίος του κλάδου γίνεται ορθόδοξος περί το 1814. 

9^ον  Η καθολική Επισκοπή, ως ιδιοκτήτρια πλέον, συντάσσει συμβόλαιο το 1770 όπου τα περίπου 20 εξαιρετικά ακίνητα νοικιάζονται σε διαφόρους επώνυμους της Άνδρου, (ώστε αυτοί να είναι δεσμευμένοι υπέρ της Επισκοπής). Αυτοί υπογράφουν τι θα οφείλουν να αποδίδουν ετήσια στην Επισκοπή. Ως προς τον  Δελλαγραμάτικα ο εκάστοτε παπάς της Αγ. Βαρβάρας οφείλει να τελεί 7 λειτουργίες την εβδομάδα για την ψυχή του….

10^ον Το 1773 στην διάρκεια της Ρωσικής Κατοχής της Άνδρου ο Λούης Δελλαγραμάτικας ιερέας ζητά από τις αρχές να του αποδωθεί το ακίνητο των Λαμύρων, καταθέτει χαρακτηριστικά δε ότι το 1744 ο επίσκοπος Σαντορίνης με παρακάλιες και φοβερισμούς αφορισμού τον έκαμε (τον Νικολό) να κάμη ένα χαρτί κ.λπ. Σημ. 8   

   Φωτό άνω: Ο βόρειος τοίχος είχε δύο αλτάρια (κόγχες) αφιερωμένα σε άλλους Αγίους. Σήμερα είναι κτισμένa και τα δύο. Κάτω φωτό : μαρμάρινο επίκρανο αναγεννησιακού ρυθμού με μίμηση ανθεμίου το οποίο όμως θυμίζει τον "γαλλικό" κρίνο.

11^ον Το ακίνητο θα έχει την εξής πορεία. Το 1840 η Επισκοπή θα το νοικιάσει σε κάποιον Κωστίδη να το εκμεταλλεύεται αντί 120 δρχ ετησίως. Στις 26 Δεκ. 1860 η Επισκοπή πουλά το ακίνητο στον Κωστίδη.  Στις 14 Ιαν. 1861 (δηλ. 20 μέρες αργότερα) ο Κωστίδης πουλά το ακίνητο στον πλούσιο Χιώτη έμπορο Ισίδωρο Μασαούτη που είχε εγκατασταθεί στην Άνδρο. Το ακίνητο αυτό με τον πύργο και τον ναό των Αγ. Νικολάου και Λουδοβίκου θα μεταβιβάζεται ως προίκα σε θυγατέρες μέχρι και τις μέρες μας επί 4 γενιές για τούτο και αλλάζει επίθετο ιδιοκτήτου. 

12^ον Το ακίνητο των Λαμύρων εκμεταλλεύεται ο εκάστοτε βικάριος (καθ. ιερέας) Άνδρου. Γιαυτό το κτίριο σε επαφή με το ερείπιο του ναού αλλά και άλλο μεγαλοπρεπές διώροφο σε μικρή απόσταση ονομάζονται μέχρι σήμερα «του Βικάριου». 

13^ον Ο ναός είναι δίκλιτος δίκογχος αλλά δεν προορίζεται παρά μόνον για καθολικούς. Τα αντίστοιχα ιερά δεν έχουν τοιχοθυρίδες για την τέλεση της προσκομιδής όπως οι άλλοι δίκλιτοι της Άνδρου (ως προς το κλίτος των ορθοδόξων). Ο δε βόρειος τοίχος είχε δύο αλτάρια αφιερωμένα σε άλλους Αγίους. Είναι καθαρά αναγεννησιακού ρυθμού και αποτελεί τον αδελφό ναό του Μεγάλου Ταξιάρχη της Χώρας. Ο ναός των Λαμύρων κτίσθηκε λίγο προ του 1700 και ο ναός του Ταξιάρχη επισκευάσθηκε το 1704-1706 με μαρμάρινες μπαρόκ κολώνες. Οι θαυμάσιες καμάρες των ναών έγιναν από τους ίδιους μάλλον τεχνίτες.

Το εξαιρετικό αυτό αρχιτεκτόνημα που συμπυκνώνει μια δύσκολη εποχή για την Άνδρο ενώ θα ήταν ευχής έργο εάν αποκαθίστατο. 

 Σε επαφή με τον ναό υπάρχει κτιστό ακάλυπτο προσευχητάριο. Αριστερά βλέπουμε την κόγχη στην οποία οι καθολικοί συνήθως τοποθετούσαν αγαλματίδια Αγίων. Η στέψη της κόγχης έχει γίνει με πωρόλιθους που σχηματίζουν γοτθικό τόξο. Αριστερώτερα (δεξιά φωτογραφία) υπάρχει μικρή κτιστή κόγχη με δύο ράφια της οποίας η στέψη έχει γίνει με πωρόλιθο και σχηματίζει ένα περίτεχνο γοτθικό τόξο.

                                                                Νίκος Βασιλόπουλος

                                                               αρχιτέκτων-ερευνητής

                                                                      02/12/2017

Σημ. 1 Σ. Συμεωνίδη «Ανδριακά έγγραφα από ιστορικές ιταλικές πηγές 1629-1723» Ανδριακά Χρονικά 22 σελ. 15 και Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» κεφ. Ο επίλογος  του αφανισμού του Λατινικού παράγοντος Εκδ. Γαρυφάλλου σελ.299-302

Σημ. 2 Νίκου Βασιλόπουλου άρθρο «Ένας άγνωστος καθολικός ναός» στο περιοδικό Νήσος Άνδρος 3/2009 σελ. 62-83

Σημ. 3 Καρπαθίου Εμμανουήλ «η Λατινική Προπαγάνδα και αι Κυκλάδες κατά το ΙΗ΄αι.» 1936

Σημ. 4 Δ.Πολέμη «οι αφεντότοποι της Άνδρου»  Πέταλον Παράρτημα 2 έγγραφον 8

Σημ. 5 Ν. Βασιλόπουλου  «νεώτερα από τον ναό των Αγ. Νικολάου και Λουδοβίκου»  Εκδ. Τυπωθήτω 7 σελ 159-161 Ο  ιησουίτης J.X. Portier  πέρασε από την Άνδρο το 1700 γράφει ότι μία κόρη του πιο πλούσιου (καθολικού εννοεί) άρχοντα δεν θα δεχόταν άλλο σύζυγο παρά μόνον τον Ιησού Χριστό. Ο πατέρας της ρωτούσε να μάθει πότε θα ιδρυθεί μοναστήρι καλογραιών στην Νάξο. Εκεί τελικώς εγκαταβίωσε η Μαρία αλλά σχετικά σύντομα πέθανε.

Σημ. 6 Για τις εκκλησίες της Αγ. Βαρβάρας και της Χρυσοπηγής βλ. Δ. Πασχάλη «η Δυτική Εκκλησία εις τας Κυκλάδας» Ανδριακά Χρονικά 2-3 σελ. 132-133

Σημ. 7 Την κατάσταση του καθεδρικού ναού του Αγ. Ανδρέα περιγράφει ο Antonio Giustiniani. Βλ. Δ. Πασχάλη ως σημ.6 σελ.47

Σημ. 8 Δ. Πολέμη «μία επιγραφή του 1679»  Πέταλον 6/1995 σελ. 63-66 Στο άρθρο του αυτό ο Δ.Πολέμης καταγράφει την ιστορία της οικογενείας Φρ. Δελλαγραμάτικα και παραθέτει 24 εξαιρετικής σημασίας έγγραφα.

Αρνάς ή Άρνη

  Το καταπράσινο χωριό της Άρνης ή του Αρνά όπως το έλεγαν άλλοτε.

1^ον  Μέχρι την απελευθέρωση (1835) το χωριό ωνομαζόταν στ΄Αρνά ή του Αρνά. Σημ. 1

2^ον Λαϊκή δοξασία σωζόμενη στην Άρνη: το όνομα του χωριού οφείλεται σε Φράγκο που τον έλεγαν Αρνά. Όταν ήρθαν οι Τούρκοι στην Άνδρο τού νοίκιασαν την περιοχή αυτή. Εκείνος έδινε το νοίκι σε είδος, στους Τούρκους, στην Κάρυστο… Σημ. 2

3^ον Ο Δ. Πασχάλης στο «Τοπωνυμικόν της Άνδρου» σελ.20 γράφει Αρνάς ερμηνευόμενο «πιθανώτατα από του Καταλωνίου τιμαριούχου Αρνά ούτινος το φερώνυμον χωρίον ήτο φαίνεται τιμάριον» και εξακολουθεί δίνοντας πολλές σημαντικές πληροφορίες για τον Αρνά και την οικογένειά του.

Πρέπει να επισημάνουμε ότι στην αρνιώτικη προφορική λαϊκή παράδοση υπάρχουν  άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία τα οποία είναι ανεξάρτητα από την εξήγηση του Πασχάλη.

Οι Καταλανοί Caopena (Καόπενα)  ήταν Ηγεμόνες της Αίγινας αλλά το 1451 ο τελευταίος, άτεκνος, έχασε βάσει παλαιοτέρων διομολογήσεων(;) το νησί υπέρ της Βενετικής Δημοκρατίας. Όμως ο θείος τού τελευταίου Ηγεμόνα, ο Arnà Caopena φεουδάρχης στην Αργολίδα, ήγειρε αξιώσεις επί της Αίγινας. Φαίνεται ότι για αντιστάθμισμα(;) έλαβε μέσω της Βενετίας (πλην της θέσεως του Ρέκτορα της Αίγινας) φέουδα στην Τήνο και την Άνδρο. Σχετιζόμενος πιθανόν με Αλβανούς μισθοφόρους που είχαν κατακλύσει τις περιοχές της σημερινής Κορινθίας, Αργολίδας αλλά και Βοιωτίας και Αττικής έφερε και εγκατέστησε στον χώρο του τιμαρίου του Αλβανούς ως κολλήγες, μιμούμενος άλλον άρχοντα της Άνδρου, ο οποίος περί το 1420, είχε εγκαταστήσει παρόμοιους πληθυσμούς στον Αμόλοχο, όπου ήδη προϋπήρχαν λιγοστοί Ρωμηοί και Φράγκοι. Σημ. 3 (Οι Αλβανοί βέβαια θα εξελιχθούν κατόπιν σε Αρβανίτες).

Εάν ληφθεί υπ΄όψιν ότι οι Καόπενα χάνουν την Αίγινα το 1451 τότε η πιθανή χρονολογία αφίξεως των Αρβανιτών τοποθετείται κατά τα αμέσως επόμενα χρόνια. Ο Δ. Πασχάλης εικάζει ότι η εγκατάσταση έγινε περί το 1470 (ίσως όμως και νωρίτερα αφού ο Arnà πέθανε το 1460 ενώ τα ηνία αμέσως μετά φαίνεται να παίρνει ο γιός του Alioto). Εν ολίγοις η πρώτη εγκατάσταση μπορεί να τοποθετηθεί μεταξύ του 1451 και 1460 ή μετά το 1463 αφού τότε οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το Άργος το οποίο εγκαταλείπουν οι Καόπενα, οι Βενετοί και οι άνθρωποί τους συμπεριλαμβανομένων και των Αλβανών μισθοφόρων.

Πάντως κατά την περίοδο αυτή μετά την δήωση της Άνδρου από τους Τούρκους το 1468 και τον εξανδραποδισμό που υπέστη το 1470, οπότε οι Οθωμανοί πήραν ως σκλάβους τους περισσότερους κατοίκους και στο νησί απέμειναν μόλις 2.000 άνθρωποι φαίνεται ότι τα γειτονικά Ρέμματα ίσως αφανίστηκαν ως οικισμός. Τότε έγινε απολύτως απαραίτητο να επανακατοικηθεί η τεράστια αυτή έρημη περιοχή, σε θέση όμως υψηλότερη, δασώδη και κάπως πιο απρόσιτη.  

   Ο δίκλιτος, δίκογχος ναός του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου για τα δύο δόγματα. Δεξιά για τους καθολικούς και αριστερά για τους ορθοδόξους. Παρατηρούμε ότι σε όλες τις δίκλιτες δίκογχες εκκλησίες η θύρα των καθολικών είναι φαρδύτερη και υψηλότερη ώστε να έχει επιβλητικώτερη παρουσία. Είναι η παλαιότερη της Άρνης  και η ανέγερσή της έγινε για την εγκατάσταση των Αρβανιτών, μεταξύ 1460-1470. Η στέγασή της έγινε με μεγάλες πλάκες σε τοίχους σε επεξοχή (μπουντουλούμια) 

Επρόκειτο ασφαλώς για μία αρχικά μικρή ομάδα που εγκαταστάθηκε υψηλά. Εκεί κτίσθηκε ο παλαιότερος ναός της Άρνης, για τα δύο δόγματα, ο ναός του Αγ. Ιωάννου του Προδρόμου. Κρίνοντας από τα αρχιτεκτονικά στοιχεία εικάζουμε ότι μάλλον ακολούθησαν κάπως αργότερα δύο ομάδες επί Λατινοκρατίας, μία κοντά στον ναό των Αγ. Πάντων και άλλη κατόπιν στον ναό του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου ναοί που κτίσθηκαν για τους νέους επήλυδες. Έχουμε να κάνουμε δηλαδή μάλλον με τρεις διαδοχικές εγκαταστάσεις, όπου η κάθε μία θα είχε και την ενορία της, οι οποίες δεν αποκλείεται να σχετίζονται με τα ονόματα των αντιστοίχων οικιστικών συμπλεγμάτων της Άρνης. Σημ. 4

 Ο δίκλιτος δίκογχος ναός των Αγ. Πάντων είναι μεταγενέστερος. Παρατηρούμε το έκκεντρο ιερό του κλίτους των καθολικών να εξέχει για να φιλοξενήσει την πολύ μεγαλύτερη κόγχη (ιερό) των καθολικών, ενώ αυτή των ορθοδόξων είναι σαφώς μικρότερη. Ίσως κτίσθηκε μετά το 1500. Οι δύο θύρες έχουν τα γνωρίσματα που προαναφέραμε.

Στους νέους αυτούς Ανδριώτες που απετέλεσαν τον αρβανίτικο πληθυσμό της ευρύτερης περιοχής απουσιάζουν τα φράγκικα αλλά και τα ελληνικά επίθετα, κάτι που αποτελεί σοβαρή ένδειξη ότι στην περιοχή δεν υπήρχε την εποχή εκείνη προηγούμενη οικιστική εγκατάσταση. (Κατά τον Πολέμη από τα προερχόμενα από τ΄Αρνά επίθετα μόνον τα Εξαδάκτυλος και Ξηροπαϊδης είναι βυζαντινά ενώ το Καίσαρης είναι μάλλον φράγκικο.)                                                                 

Παρέμειναν εκεί στους οικισμούς τους μέχρι τις απαρχές της Τουρκοκρατίας. Τότε(;) η οικογένεια Καόπενα αποσύρθηκε οριστικά στην βενετοκρατούμενη Τήνο. Πάντως από την διέλευσή της παρέμειναν τα χωριά Αρνάς στην Άνδρο και Αρνάδος στην Τήνο. Σημ. 5                                                              
Κατόπιν πολύ αργά οι Αρνιώτες εγκαταστάθηκαν στην Κατάκοιλο, στ’ Απροβάτο, στην κοιλάδα της Άχλας -μόνον ιδιοκτησιακά- αλλά και δυτικά μέχρι την θάλασσα συμπεριλαμβανομένης της Κουβάρας και μεταγενέστερα στο Μπατσί. Σημ. 6

  
   Στην Τήνο, στο χωριό Αρνάδος εντοπίζεται ο μονόκλιτος αλλά δίκογχος ναός του  Αγ. Βασιλείου. Εξωτερικά στον ανατολικό τοίχο βλέπουμε δύο πανομοιότυπα ιερά. Η είσοδος διεξάγεται από τον νότιο τοίχο όπως συχνά συμβαίνει στις παλαιότερες φράγκικες εκκλησίες της Άνδρου. 

Το χωριό του Αρνά στην διάρκεια της Τουρκοκρατίας είχε δικό του Επίτροπο. Εκεί αναπτύχθηκαν όλως ιδιόρρυθμοι θεσμοί, οι οποίοι δεν είναι του παρόντος άρθρου. Σημ. 7

Τέλος το 1835 όταν δημιουργήθηκαν οι 4 δήμοι της Άνδρου, ο Αρνάς μετωνομάσθηκε επί το ελληνικώτερον(sic) σε Άρνη από αρειμάνιους ελληνολάγνους δημοσίους λειτουργούς που το όνομα τούς ξένιζε. Σημ. 8

                                                                              Νίκος Βασιλόπουλος 
                                                                           αρχιτέκτων-ερευνητής
                                                                                       04/11/2107

Σημ. 1 Δ. Πολέμη «Ιστορία της Άνδρου» Εκδ. Πέταλον Παρ. 1 1981 σελ.103  

Σημ. 2 Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» Εκδ 2015 σελ. 113, 122-123

Σημ. 3 Το γεγονός ότι ο Αρνά Καόπενα ήταν φεουδάρχης στην Αργολίδα (σχετικό τοπωνύμιο του οποίου σώζεται εκεί) ίσως έφερε στην Άνδρο Αλβανούς οι οποίοι ήταν στην περιοχή αυτή εγκατεστημένοι μετερχόμενοι -υπέρ της Βενετίας -το επάγγελμα του μισθοφόρου. Η δε Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου είχε τοποθετήσει μέλη των Καόπενα στα γνωστά ελληνοαλβανικά μισθοφορικά στρατεύματα των stradioti. 

Σημ. 4 Ν. Βασιλόπουλου ως ανωτέρω σελ. 114, 115, 118

Σημ. 5 Στο χωριό Αρνάδος σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση ο ναός του Αγ. Βασιλείου μονόχωρος αλλά με δύο κόγχες για τα δύο δόγματα. 

Σημ. 6 Για την κοιλάδα της Άχλας και την ανθρωπογεωγραφία που μεταβάλλεται εκεί από τις διαδοχικές μεταβιβάσεις ακινήτων βλ. Δ. Πολέμη «τα μοναστηριακά του Αγ. Νικολάου» Ανδριακά Χρονικά 32  Εκδ. Καϊρείου 2001                                                                                      

Σημ. 7 Αναφέρομαι στο Δικαστήριο, στην Φυλακή και στο Εκτελεστήριο τα κτιριακά ερείπια των οποίων επιδεικνύονται. 

Σημ. 8 Το Μαρκοντάντολο ωνομάσθηκε Μακροτάνταλο, προσωρινά το Γιαννισαίο έγινε Σταυρός (τους φάνηκε ότι τούρκιζε από το Γιανί ή Γενί), τα Πίκια ή Απίκια έγιναν Αποίκια, ο ορεινός Μόλακας ή Μόλακο έγινε  Αμμόλοχος (αποκτώντας και άμμο και αμμουδιά!!!) κ.α.. Έτσι οι αμαθέστατοι αυτοί στεριανοί Ελλαδίτες αλλοίωσαν την ιστορία του τόπου και εξαφάνισαν ένα παρελθόν που αγνοούσαν.

Να σημειωθεί ότι ο πάππους τού γράφοντος, Νίκος Ι. Βασιλόπουλος από το Φύχτι Αργολίδας, πρωτοδιωρίσθηκε δάσκαλος στο Σχολείο της Άρνης το 1904. Σ΄αυτόν αφιερώνω το παρόν άρθρο.