ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΛΑΔΑΣ ΤΩΝ ΛΕΙΒΑΔΙΩΝ…

Τα ιδιαίτερα ερείπια στον Μεγάλο Ποταμό

Σε ερώτησή μου σε αρκετά καλό γνώστη των Λειβαδίων για το τι γνωρίζει σχετικά με τα ερείπια μου απάντησε : Ωωω!! Αυτά είναι πολύ παλαιά είναι βυζαντινά…. Τόση είναι η εντύπωση που προκαλούσαν στους ντόπιους!!!

Α΄ Γενικά

Βρίσκονται βόρεια του διερχομένου ποταμού, σε λίγα μέτρα απ΄αυτόν αλλά υψηλότερα σε λοφώδες έξαρμα της γης. Κοντά, στο χαμηλό βουναλάκι, αλλά πολύ υψηλότερα, προς ΒΔΔ, βρίσκεται το εκκλησάκι των Αγ. Αναργύρων (πρώην ιδιοκτησίας Καψάλη-Μαρδιροσιάν). Υψηλά ΝΔ σε απόσταση, τα Φάλικα.

Πάντως η επανειλημμένη απάντηση ως προς την αλλοτινή χρήση ήταν η ίδια : Τα ερείπια σχετιζόταν με το μετάξι!!! Το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο ίσως-όμως-ήρθε από ηλικιωμένους Φαλικιανούς, οι οποίοι μου είπαν ότι το ακίνητο όπου βρίσκονται τα ερείπια ονομάζεται Τούρκικο, τοπωνύμιο σπάνιο, το οποίο στην Άνδρο χαρακτηρίζει κτήματα. Σημ. 1  

   Ανω: Τα ερείπια στέκουν ακόμα εκεί με αινιγματική παρουσία. Κάτω: Αριστερά τα τέσσερα κτίσματα μέσα σε κόκκινο κύκλο. Δεξιά μέσα σε μαύρο κύκλο η δίκλιτη-δίκογχη εκκλησία των Αγ. Αντωνίου. 

Τα ερείπια δεν φαίνονται τόσο παλαιά και για να γίνω πιο συγκεκριμένος δεν νομίζω ότι ανήκουν στην περίοδο της Λατινοκρατίας. Η τεχνική της λιθοδομής δεν δείχνει παλαιότητα ενώ τα επιμέρους στοιχεία αποκλείουν παντελώς την περίπτωση παλαιάς κατοικήσεως. Στην γύρω περιοχή-δυτικώτερα-υπήρχε οικιστική εγκατάσταση τον καιρό της Λατινοκρατίας. Μάλιστα δεν είναι μακρυά (<400 μ.) ο δίκλιτος δίκογχος, ενοριακού τύπου, ναός των Αγίου Αντωνίου για την λατρεία των δύο δογμάτων. Όχι μακρύτερα εγκαταστάθηκαν και Τούρκοι (περιοχή Χάνι), όπως βεβαιώνει ο Δημ. Πασχάλης Σημ.2 Πριν το 1650 όμως και λόγω επιδημίας πανώλους -οξύτατα εξολοθρευτικής- ο οικισμός ερημώθηκε και οι εναπομείναντες κάτοικοι μετακινήθηκαν στην σημερινή Μεσσαριά (πού ακριβώς δεν είναι γνωστό). Κατόπιν το 1672 λαμβάνει χώραν η δήωση του Κάτω Κάστρου από τον πειρατή Hugues de Crevelier (Υγκ ντε Κρεβελιέ) και η συνακόλουθη ερήμωσή του, αλλά και ο πιθανός τρόμος που κατέλαβε τους Τούρκους, οι οποίοι εγκατέλειψαν έντρομοι το νησί για ασφαλέστερους γιαυτούς προορισμούς. 

 Άνω: Τα τέσσερα κτίσματα που μόνον απορία προκαλούν στον διερχόμενο. Κάτω: Οι εντυπωσιακές καμάρες στο εσωτερικό των μεγαλυτέρων προκαλούν θαυμασμό και ερωτήματα.

  

       Λεπτομέρειες με λήψεις εξωτερικές και άλλες εσωτερικών στοιχείων. 

Β΄ Το ιστορικό πλαίσιο της εποχής

Κινούμενοι αντίστροφα στον χρόνο διαπιστώνουμε, για τα κτίρια ότι : 1^ον ανήκουν στην προ του 1821 περίοδο. 2^ον Το ακίνητο κατά γενική ομολογία ανήκε άλλοτε στην Μονή Παναχράντου. 3^ον Η Μονή Παναχράντου ουδέποτε ασχολήθηκε κατά συγκροτημένη, προβιομηχανικού τύπου, καλλιέργεια μεταξοσκώληκα ή μεταξιού σε πιο επεξεργασμένη μορφή από την αρχική (νήμα). Ούτε και πολύ παλαιότερα, (ενώ στα Τουρκικά Φορολογικά Κατάστιχα του 1670, η παραγωγή της Μονής ήταν αμελητέα). 4^ον Φαίνεται ότι στην διάρκεια του 19^ου αι. το ακίνητο εκποιήθηκε χωρίς ποτέ να γίνει κτήμα εύπορου Ανδριώτη, που θα μπορούσε να ασκήσει παραγωγική δραστηριότητα μεταξιού, (γεγονός που θα είχε μείνει ζωντανό στην λαϊκή μνήμη ως ανθρωποτοπωνύμιο). 5^ον Τέλος, ούτε ο χειμαρρώδης πληροφοριών Δ. Πασχάλης, ούτε ο Δ. Πολέμης αναφέρουν το παραμικρό σχετικά με εκτεταμένη μεταξοκαλλιέργεια ή επεξεργασμένης μορφής μεταξωτά, για την νεώτερη εποχή της οικονομικής και παραγωγικής ιστορίας της Άνδρου.

Τούρκοι εγκατεστημένοι στην Άνδρο εμφανίζονται αμέσως -το 1584- μετά την οθωμανική κατάκτηση, 1579, (που τελευταία πολλοί εξωραϊζουν αποκαλώντας, τoν οθωμανικό ζυγό «οθωμανικό πλαίσιο»{sic}). Έχουμε λοιπόν τον Ουρούτς γιο Αμπντουλάχ διερμηνέα και τα αδέλφια Μεχμέτ και (δεύτερος) Μεχμέτ γιούς Αμπντουλάχ και αργότερα Μεμί γιο Μεχμέτ. Όλοι διερμηνείς, κλητήρες (και χωροφύλακες), μέλη του κρατικού μηχανισμού. Ο Μεμί που θα συμμετέχει σε συνεδρίες του Ιεροδικείου θα γίνει νταή δηλ. χαμηλόβαθμος γενίτσαρος. Σημ.3.Κατά τον καθ. Ηλ. Κολοβό ο Ουρούτς ήταν ενδεχομένως Ανδριώτης πράγμα για το οποίο ζωηρά αμφιβάλλω, επειδή θεωρώ δύσκολο έως απίθανο κάποιος Ανδριώτης να έσπευσε να προσκολληθεί με ευκολία στους ελάχιστους Τούρκους που έφθασαν στην Άνδρο το 1579, ώστε να μάθει κοντά τους τόσο καλά τα τούρκικα, να καταφέρει να γίνει οικείος και τόσο έμπιστος και αξιόπιστος, ώστε να ορισθεί στην καίρια θέση ενός διερμηνέα. Σημ. 4 Οι Τούρκοι που θα καταφθάσουν, θα στελεχώσουν την φρουρά και την διοίκηση και θα αποκτήσουν τεράστιες περιουσίες (γεγονός αδύνατο να συμβεί στην ασφυκτικά αρχοντοκρατούμενη Άνδρο χωρίς την πίεση του κατακτητή). Ο Μεμί Μπεσέ θα καταστεί ο μεγαλύτερος γαιοκτήμονας στην Άνδρο μετά την Μονή της Αγίας… Σημ.5 .

 Σκίτσα που παριστούν γενίτσαρους απλούς και βαθμοφόρους. Αναφέρεται η παρουσία τους στην Άνδρο αμέσως μετά την οθωμανική κατάκτηση (1579). Επίσης όπως σωστά πίστευε ο Πασχάλης πραγματοποιόταν παιδομάζωμα και στην Άνδρο, όπως προκύπτει από τα Αρχεία της Μονής της Αγίας, όπου φυλάσσεται δικαστική προσφυγή Αρνιώτη γενίτσαρου (από παιδομάζωμα) στον Καδή κατά του μοναστηριού για να του επιστραφεί ακίνητο στην περιοχή της Άρνης. 

Οι επιδρομές Τηνίων «πειρατών» (με την πιθανή παρότρυνση των Βενετών), που θα εξαπολύονται από την αρχή της Τουρκοκρατίας με αποκλειστικό στόχο τους Τούρκους θα τους τρομοκρατήσουν τόσο ώστε θα αρχίσουν (οι πλέον εύποροι) να εγκαταλείπουν την Άνδρο ακόμα και από την αρχή του 17^ου αι. Την μεγάλη χαριστική βολή όπως είπαμε, θα δώσει η πειρατική επιδρομή του De Creveliers το 1672. Αρκετά αργότερα κατά την Ρωσική Κατοχή 1770-1774, οι Ρώσοι θα συγκεντρώσουν όλους(;) τους Τούρκους της Άνδρου σε δύο λαντζόνια για να τους μεταφέρουν στην Πάρο αλλά τα σκάφη θα βυθιστούν αύτανδρα. Οι Τούρκοι που θα παραμείνουν(;) στο νησί μειώνονται σε αριθμούς και θα αποτελούν μάλλον τους φτωχότερους απ΄αυτούς, ιδίως κατά τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας. Οι τελευταίοι, από θέση πλήρους κοινωνικοοικονομικής αδυναμίας, θα αναπτύξουν πλέον φιλικές σχέσεις με τους Ρωμηούς. Σημ.6

Δεν μπορεί να αποκλεισθεί ολότελα, ότι κάποιοι ισχυροί Λατίνοι άρχοντες, ίσως στις αρχές του 16^ου αι ή τα τέλη του 15^ου (πράγμα λιγώτερο πιθανό) αποφάσισαν να ασχοληθούν ωργανωμένα με την καλλιέργεια του μεταξιού. Ωστόσο τα αρχιτεκτονικά κτιριοδομικά στοιχεία μάλλον απισχναίνουν αυτή την απώτερη χρονικά εκδοχή.

 Εγγύτερη φωτογραφική προσέγγιση. Τα δύο δεξιά μεγάλα οικοδομήματα ήταν χωρισμένα με μία τοξοστοιχία (καμάρες) σε δύο ίσα τμήματα. Στο επάνω (κέντρο της φωτογραφίας) το κτίριο υπέστη, σε χρόνο μεταγενέστερο, κάποιες μετατροπές ώστε να καταστεί κατοικία. 

Γ΄ Περιγραφή των ερειπίων.

Οφείλω ευθύς εξ αρχής να υπογραμμίσω τις αντικειμενικές δυσκολίες για μελέτη και έρευνα των ερειπίων. Τα σιδερένια λεπτά -δεμένα- πλέγματα δεν ήταν ό,τι δυσκολώτερο. Το έδαφος ήταν εξαιρετικά γόνιμο για υψηλά γαϊδουράγκαθα, που είχαν διώξει κάθε είδους άλλη βλάστηση… Οι τοίχοι σε πολλά σημεία εξέκλιναν έτοιμοι να καταρρεύσουν, ενώ τα σπασμένα πέτρινα πρέκια καθιστούσαν την διέλευση απόλυτα παρακινδυνευμένη όπως και ένα δάσος επίσης από γαϊδουράγκαθα, εμπόδιζαν την εισχώρηση σε κάθε επόμενο χώρο. Επιπλέον συχνά στα τελειώματα των τοίχων υπήρχαν κάποιες πέτρες που εξείχαν πολύ, εκδηλώνοντας ζωηρή επιθυμία να πέσουν στο έδαφος ή στο κεφάλι κάποιου τυχερού!!! Τέλος μία εντυπωσιακή συστοιχία από κυψέλες με βουερά σμήνη από μέλισσες εμπόδιζαν την κύρια προσπέλαση στα βόρεια της εγκαταστάσεως (και κατά τις δύο επισκέψεις μου), ώστε να γίνει καλύτερα αντιληπτή η τελευταία στον παρατηρητή.

Τα κτίρια είναι συνολικά τέσσερα. Δύο μεγάλα όμοια μεταξύ τους και δύο σαφώς μικρότερα διαφορετικά όμως μεταξύ τους, όλα λιθόκτιστα.

α. 12 επισημάνσεις για τα δύο μεγάλα οικοδομήματα

1^η Τα δύο μεγάλα είναι παραλληλόγραμμα διαστάσεων το ένα 14,20μ Χ 8,2μ περ. το δεύτερο μικρότερο 13,40μ X 8,20μ περ. Στο εσωτερικό τους χωρίζονται από μία τοξοστοιχία κατά τον κατά μήκος άξονα. 
2^η Τα τόξα (καμάρες) είχαν κατασκευασθεί ώστε ο χώρος εσωτερικά να είναι κατά το δυνατόν μεγάλος και εκμεταλλεύσιμος. Κυρίως όμως η τοξοστοιχία έγινε για να επιτευχθεί η στέγαση με κατά το δυνατόν κοντύτερους κορμούς δένδρων, αφού πουθενά δεν υπάρχει ένδειξη ότι οι τοίχοι ανερχόμενοι συνέκλιναν σε επεξοχή ώστε να στεγασθούν τα κτίρια με μεγάλες σχιστόπλακες (δηλ.κτίσιμο με "μπουντουλούμια"). Η τοξοστοιχία έγινε στο μέσον του κάθε κτιρίου, «κόβοντάς» το σε δύο ίσα τμήματα. 
3^η Έτσι επιτυγχανόταν ένας χώρος μεγάλος και ενιαίος, διακοπτόμενος μόνον από τους πεσσούς των καμαρών. Οι καμάρες δεν δείχνουν τίποτε άλλο παρά το ότι ο κτήτορας ήθελε να έχει ενιαίο χώρο, διαφορετικά θα είχε χωρίσει-στα δύο-με τοίχο το κάθε οικοδόμημα (σε όλο το μήκος) και όχι με καμάρες που αφήνουν τον χώρο ενιαίο και ελεύθερο.

 Με τα μπλέ βέλη επιδεικνύονται οι τοξοστοιχίες με τις καμάρες που διαχωρίζουν σε δύο ίσα τμήματα το κάθε κτίριο.

4^η Η θέση τού ενός είναι στραμμένη ώστε να εμφανίζει την κύρια είσοδο σχεδόν Ανατολικά και του άλλου Βορειοβορειοανατολικά, σχηματίζοντας μεταξύ τους γωνία περίπου 60^ο. Δεν φαίνεται λοιπόν ο προσανατολισμός των κτιρίων να ήταν απαραίτητος για την χρήση τους ή την λειτουργία τους. 
5^η Και τα δύο εμφανίζουν (στους μεταξύ τους απέναντι μακρείς τοίχους) μία είσοδο σχεδόν στο κέντρο και λίγο δεξιώτερα και από ένα παράθυρο δεξιά και αριστερά της εισόδου σχεδόν συμμετρικά. (Για λόγο εντελώς ανεξήγητο, σε κάθε οικοδόμημα υπάρχουν από μία πόρτα και δύο παράθυρα σε κάθε επιμήκη πλευρά). Αλλά και σε κάθε στενή πλευρά υπάρχουν επίσης από δύο παράθυρα. Ετσι το κάθε οικοδόμημα έχει σε κάθε διαχωριζόμενο από την τοξοστοιχία τμήμα από μία πόρτα και τέσσερα παράθυρα. Δηλαδή συνολικά το κάθε οικοδόμημα έχει δύο πόρτες και οκτώ παράθυρα. Οι διαστάσεις των δύο θυρών δεν ανταποκρίνονται σε καμμία περίπτωση σε θύρες κτηνοτροφικού κτιρίου, ενώ ούτε η παραμικρή ένδειξη τέτοιας κατηγορίας υπάρχει στο εσωτερικό των κτιρίων (εντοιχισμένες ταϊστρες κ.λπ.).

 Άνω: Με με τα κατακόρυφα μαύρα βέλη επιδεικνύονται, ακριβώς στο κέντρο, η (χτισμένη) πόρτα και αριστερά και δεξιά τα παράθυρα. Με τα οριζόντια βέλη επιδεικνύονται στις άλλες πλευρές του κτιρίου από ένα σε κάθε πλευρά παράθυρο. Την ίδια ακριβώς διάταξη ανοιγμάτων έχει και το άλλο μισό του κτιρίου, το οπίσθιο. Δηλαδή έχουμε 4 παράθυρα και μία θύρα σε κάθε ήμισυ.  

6^η  Η λιθοδομή και η κατασκευή της τοξοστοιχίας των δύο οικημάτων είναι εξαιρετική και έγινε ολόκληρη από το ίδιο συνεργείο, πράγμα που εξηγεί την σημασία που είχαν για τα κτίρια (και την χρήση τους) οι καμάρες αυτές. 
7^η  Δεν υπήρχε άλλη εσωτερική κτιριακή κατασκευή (που να απαιτεί τοίχους), έτσι ώστε να έχουμε δύο μεγάλα ευρύχωρα κτίρια. (Στο ένα από τα δύο, όπως προείπαμε, έγινε μεταγενέστερα μετατροπή ώστε να καταστεί κατοικία). 
8^η  Και στα δύο οικοδομήματα υπάρχει μία και μόνον τοιχοθυρίδα δεξιά του δεξιού οπίσθιου παραθύρου. Η έλλειψη θυρίδων εδώ, απαραίτητη στις παλαιές κατοικίες, που αναπλήρωνε την έλλειψη επίπλων (κατά την εποχή εκείνη) δηλώνει ότι στην περίπτωση αυτή μόνον μία θυρίδα ήταν απαραίτητη, επειδή -λογικά- άλλα βοηθητικά χρηστικά ξύλινα στοιχεία (τραπέζια; πάγκοι;) βρισκόταν σε χρήση. 

 
Άνω: Η κατασκευαστική δεινότητα των τεχνιτών είναι αξιοθαύμαστη. Κάτω: Στο άκρο δεξιό της φωτογραφίας με το βέλος επιδεικνύεται η τοιχοθυρίδα (θουρίδα) που είναι μοναδική και στην ίδια αντίστοιχη θέση και στα δύο μεγάλα κτίσματα.



9^η  Τα 8 παράθυρα ανά κτίριο είναι αρκετά για την εποχή εκείνη και δείχνουν ότι ήταν απαραίτητος ο φωτισμός (και ηλιασμός;) του εσωτερικού των κτιρίων, που εισχωρούσε στο κτίριο, για εργασία ανθρώπων και όχι για κάποια λ.χ. κτηνοτροφική δραστηριότητα         10^η  Δεν αντιλήφθηκα στα παράθυρα ίχνη από αλλοτινά προστατευτικά κιγκλιδώματα. Εξάλλου εάν δεν υπήρχαν κάγκελα ενδεχομένως να υπήρχε περιμετρικός προστατευτικός περίβολος, ο οποίος όμως εάν υπήρχε, σίγουρα θα  εξαφανίστηκε, όταν εξέλιπε η λειτουργία των εγκαταστάσεων -όποια και αν ήταν αυτή- και η ανάλογη ανάγκη προστασίας τους.                                                  

11^η  Τα κτίρια παρουσιάζουν δύο ιδιότητες, πρώτον ότι είναι επιθυμητή η κτιριακή επανάληψη και δεύτερον η υιοθέτηση ευθέων τοίχων και ορθών γωνιών (90^ο), χαρακτηριστικά και τα δύο νεωτέρων κτισμάτων, που για τα δεδομένα της Άνδρου τα «βγάζουν» από τον Μεσαίωνα και τα θέτουν σίγουρα μετά τον 15^ο αιώνα. Τα τελευταία αυτά στοιχεία ταυτοποιούν την όλη προσπάθεια ως αποτέλεσμα  βούλησης ατόμου επεξεργασμένων και ωργανωμένων επιδιώξεων με πιθανή ανώτερη γνώση ίσως και μόρφωση.

12^η  Η αύξηση του μήκους του ενός κτιρίου ως προς το άλλο είναι μετρικά της τάξεως του ενός πήχυ. (Οι συνθήκες μετρήσεως που ανέφερα δεν ήταν απολύτως ακριβείς για ένα ιδανικό υπολογισμό, για να ξέρουμε αν πρόκειται για βενετικό ή τουρκικό πήχυ, που ελάχιστα εξάλλου διέφεραν μεταξύ τους).

Διαπιστώνουμε τέλος ότι σε κάθε κτίσμα, έχουμε δύο όμοιους άνετους χώρους, ώστε να λειτουργούν σαν αίθουσες, όπου θα μπορούσαν να τοποθετήσουν τις "κρεββάτες" ή εργαλεία μετατροπής σε νήμα ή και κάποιου είδους αργαλειούς πρώιμης υφάνσεως μεταξωτού.  

β. Τα άλλα δύο μικρότερα κτίσματα

Βρίσκονται το ένα πολύ κοντά στο άλλο. Εχουν κοινό: 1^ον τα ελάχιστα ανοίγματα σε σημείο να υποθέτει κανείς ότι ο φωτισμός και αερισμός δεν ήταν επιθυμητοί στον κτήτορα και 2^ον έχουν τοίχους αναπτυσσόμενους σε επεξοχή (μπουντουλούμια) με επιστέγαση μεγάλων πλακών σχιστολίθου.  Το ένα από τα δύο περιελάμβανε αξιόλογη ασκεπή αυλή με πελώριο εξωτερικό τζάκι, όπως δείχνει η εντυπωσιακή καμινάδα του. Ο λόγος της δημιουργίας αυλής δεν είναι προστατευτικός-περιοριστικός αλλά με τους τοιχίσκους τριγύρω επιδιώκεται η προστασία της εστίας από ανέμους κ.λπ. ώστε να είναι απρόσκοπτη η λειτουργία της. Είναι γνωστό ότι στο αρχικό στάδιο επεξεργασίας έβραζαν τα κουκούλια ώστε να θανατωθεί ο μεταξοσκώληκας πριν αρχίσει να κατατρώει το πολύτιμο ινώδες κέλυφος που προορίζεται για μετάξι!!!

Ως προς την ανάγκη μόνιμης διοχετεύσεως νερού, στην όλη διαδικασία, αυτό πιθανόν ήταν και ο λόγος που το όλο συγκρότημα ανεγέρθηκε δίπλα ακριβώς στον ποταμό. Τόσο υψηλότερα ώστε να μην κινδυνεύει από τις πλημμύρες του ποταμού αλλά και όσο θα ήταν απαραίτητο για να διοχετεύεται, με πολύ μικρό τεχνικό έργο, το αναγκαίο στην διαδικασία νερό!

 Άνω: Τα δύο μικρά κτίσματα. Το αριστερό δίχωρο, με ανισόπεδα δώματα στεγασμένο με το εκφορικό σύστημα (μπουντουλούμια). Το δεξιό με ένα χώρο στεγασμένο και τον άλλο ασκεπή, σαν αυλή, όπως δείχνουν η έλλειψη στέγης αλλά και οι ευθείς τοίχοι του.   
Κάτω: Και τα δύο μικρά κτίσματα έχουν τα ελάχιστα ανοίγματα. Το δεξιό έχει και "λοξίκα" δεξιά της εισόδου για λόγους αερισμού. 

Αριστερή φωτ. διακρίνονται οι τοίχοι σε επεξοχή (εκφορικό σύστημα = μπουντουλούμια) και οι μεγάλες σχιστόπλακες για την στέγαση, όπου μία(;)  κατέπεσε δημιουργώντας το άνοιγμα που βλέπουμε. Δεξιά φωτ. Μέσα σε κόκκινο κύκλο φαίνεται η μεγάλων διαστάσεων καμινάδα του εξωτερικού τζακιού. Η αυλή ήταν ασκεπής. 

Ως προς το άλλο μικρό κτίσμα, αυτό αποτελείται από δύο χώρους στεγασμένους με το εκφορικό σύστημα (μπουντουλούμια), με ανισόπεδα δώματα, με ανεξάρτητη είσοδο και από ένα παράθυρο το κάθε ένα, ενώ μία λοξίκα στο ένα (δυτικό) φαίνεται να εξασφάλιζε κάποιο απαραίτητο(;) αερισμό. Κατά τα άλλα κάθε ερμηνεία ως προς την χρήση του παραμένει ασαφής.

 Άνω: Αριστερά το μικρό κτίσμα με την ανοικτή αυλή. Οι τοίχοι δεν είναι σε επεξοχή όπως συμβαίνει στο εσωτερικό του στεγασμένου τμήματός του. Δηλαδή οι τοίχοι δεν αναπτύσσονται σε επεξοχή (δεν είναι μπουντουλούμια) επειδή ακριβώς δεν ήταν προορισμένοι για να στεγασθούν με τις γνωστές πελώριες σχιστόπλακες, όπως συνέβη στο εσωτερικό. 
Κάτω: Δεξιά σε κόκκινο κύκλο το μοναδικό ιδιαίτερο άνοιγμα. Ήταν ανοιχτό και λειτουργούσε σαν "πάγκος", με προεξέχουσα πλάκα (μαύρο βέλος) στην εξωτερική επιφάνεια, ώστε να τοποθετείται κάποιο αντικείμενο πριν την έξοδο ή την είσοδό του στο κτίριο.  

Συμπεράσματα

Έχοντας προφανώς αποκλείσει κάθε κτηνοτροφική λειτουργία και με δεδομένη την ανυπαρξία οποιασδήποτε βιοτεχνικής δραστηριότητας, η μόνη που απομένει και συνάδει με τον λαϊκό απόηχο μεταξοκαλλιέργειας είναι αυτή της συντονισμένης και αξιόλογης προσπάθειας της καλλιέργειας αυτής ή και περαιτέρω επεξεργασίας και κατασκευής μεταξωτής υφάνσεως. Προσπάθεια που μάλλον υπήρξε εξαιρετικά βραχυχρόνια ίσως και να μην ξεκίνησε ποτέ… Εάν μάλιστα σ΄αυτή την εξέλιξη συνετέλεσε ο αφανισμός του κοντινού οικισμού, που αναφέρει ο Πασχάλης, τότε η εξήγηση γίνεται σαφέστερη και η ενοριακών διαστάσεων εκκλησία των Αγ. Ειρήνης και Αντωνίου -σήμερα- ερημική, καθίσταται πλήρως αποκαλυπτική ως προς ένα οικισμό που χάθηκε δια παντός πριν τα μέσα του 17^ου αιώνα και μία προβιομηχανική δραστηριότητα να πεθαίνει στα πρώτα της βήματα...                                      
                                                    Nίκος Βασιλόπουλος 
                                              αρχιτέκτων-ερευνητής D.P.L.G.

Ευχαριστώ τον Βαγγέλη Λουκίσσα για τις φωτογραφίσεις που έκανε με το ντρόουν του ειδικά για το άρθρο αυτό. 

Σημειώσεις 

Σημ.1Δ. Πασχάλη «Τοπωνυμικόν της Νήσου Άνδρου»  ΕΣΤΙΑ 1933 σελ.68  Κτήμα Τούρκικο στις Στενιές και κτήματα Τούρκικα στην Αλαμανιά.                        

Σημ.2 Δ. Πασχάλη «Η ΑΝΔΡΟΣ» Εστία 1927 Β΄Τόμος σελ. 193-196

Σημ.3 Ηλ. Κολοβού «Οι Μουσουλμάνοι της Άνδρου κατά την Οθωμανική περίοδο» ΕΥΑΝΔΡΟΣ Εκδ. Καϊρείου 2009 σελ. 287-290 Επίσης το Ιεροδικείο ήταν το δικαστήριο στο οποίο ο Καδής δίκαζε τις διαφορές κ.λπ. με βάση την Σαρία και το Κανούν, δηλ. με βάση ιερούς-θρησκευτικούς κανόνες...

Σημ. 4 σημ. του γράφοντος: Θεωρώντας ίσως δύσκολο να επρόκειτο για οθωμανό ελληνομαθή, μάλλον επρόκειτο για Ρωμηό εξωμότη, που προσκολλημένος στους Οθωμανούς, τους ακολούθησε στην Άνδρο για να τους προσφέρει τις υπηρεσίες του.

Σημ.5  
Α΄  Ηλ. Κολοβού. Ως σημ.3. Σελ. 118. Λεπτομερής καταγραφή του οικογενειακού δένδρου και της περιουσίας της οικογενείας αυτής κατά το 1670 σελ. 306-307 Την οικογένεια αυτή επισημαίνει και ο Δ. Πασχάλης στην Ιστορία της Άνδρου στο κεφ. Τούρκοι ιδιοκτήται εν Άνδρω.

Β΄  Δεν είναι τυχαίο νομίζω ότι οι καλύτερες κοιλάδες, οι εύφοροι κάμποι της Χώρας φέρουν την τουρκική ονομασία Μπαξέδες. Αξίζει να σημειωθεί ότι ελάχιστες είναι οι τουρκικές λέξεις που ενσωματώθηκαν στον Ανδριακό ιδιωματικό λόγο, όπως η σχετική με την καλλιέργεια λέξη χαβούζα αντί της στέρνας. Η διέλευση Οθωμανών ιδιοκτητών από τους κάμπους αυτούς ήταν μάλλον η αιτία που έδωσε και την τοπωνυμική ονομασία στις περιοχές αυτές…

Σημ.6 Δ. Πασχάλη «Η ΑΝΔΡΟΣ» Εστία 1927 Β΄Τόμος σελ. 193-195

Ο Πύργος του Αγαδάκη/Τζώρτζη στα Πατούρια

Η οικογένεια Τζώρτζη/Αγαδάκη

   Ο πύργος του "Αγαδάκη" στα Πατούρια σήμερα.

 

Στα Πατούρια, άλλοτε Πατούρι στέκει ακόμα ένας παλαιός πύργος, ο οποίος σώθηκε και επισκευάσθηκε χάρη στον μεγάλο ιστορικό Δημήτριο Πολέμη κατά την δεκαετία του 1990. Σήμερα ανήκει στην Καϊρειο Βιβλιοθήκη. Είναι ο πύργος του Αγαδάκη του οποίου το πραγματικό επίθετο ήταν Τζώρτζης. Το παρεπίθετο Αγαδάκης κατήντησε να αντικαταστήσει το επίθετο, στην διάρκεια του 19^ου αιώνα. 1

Ο Πύργος

Ας έρθουμε όμως στον Πύργο. Σήμερα αναδεικνύεται ένα διώροφο κτίσμα. Η μελέτη του αρχιτεκτονικού γραφείου που είχε αναλάβει την αποκατάσταση περιελάμβανε και μία ιστορική προσέγγιση των φάσεων του κτιρίου και αποτύπωση όπως βρισκόταν στην άθλια εκείνη κατάσταση το 1990, σχεδόν ετοιμόρροπο. Ορθά λοιπόν, κατά την προσέγγιση εκείνη είχε υποστηριχθεί, ότι το ισόγειο ήταν κτιριακή κατασκευή πολύ παλαιότερη. Λανθασμένα όμως είχε θεωρηθεί, ότι αποτελούσε μια αυτοτελή ισόγεια μεγάλη κατοικία (του 17^ου αι.). Καθότι: 1^ον οι ταπεινοί άνθρωποι διέμεναν σε πολύ μικρές ισόγειες ή διώροφες οικίες και 2^ον Επειδή είναι γνωστό ότι οι κατοικίες των αρχόντων ήταν πάντοτε πύργοι. Λαμβανομένου λοιπόν υπ’ όψιν αφενός, ότι πύργοι ισόγειοι ουδέποτε υπήρξαν και αφετέρου ότι οι απλές κατοικίες φτωχών ανθρώπων ήταν πολύ μικρές τεκμαίρεται με βεβαιότητα, ότι το ισόγειο κτίσμα με τις διαστάσεις του παρόντος δεν είναι δυνατόν παρά να αποτελεί το εναπομείναν ισόγειο τμήμα αλλοτινού  πολυώροφου πύργου.  

   Ανω: Ο πύργος προ της επεμβάσεως. 

  Κάτω: ο πύργος μετά την σωτήρια πλήρη ανακατασκευή-αποκατάσταση.

Η εξακρίβωση της ηλικίας του κτίσματος είναι αρκετά δυσχερής. Εάν είχε ανεγερθεί προ του 16^ου αι ήταν ένας φράγκικος πύργος με πόρτα στο ισόγειο και μόνον λοξίκες στους τοίχους του. Εάν είχε ανεγερθεί μετά την καταστροφή του Creveliers δηλαδή μετά το 1672-1674 ήταν πολυώροφος μεν, αλλά εντελώς άθυρος στο ισόγειο (με χρησιμότητα μόνον κατωγειού/σοδειαστικού) και με είσοδο στον όροφο, με την βοήθεια ανασυρόμενης ξύλινης κλίμακας. Στην περίπτωση αυτή διανοίχθηκαν θύρα και παράθυρα στο ισόγειο πολύ μεταγενέστερα, μετά την πλήρη εξάλειψη της πειρατείας δηλ. μετά την αρχή του 19^ου αι. Λογικό φαίνεται οι παλαιοί φράγκικοι πύργοι, οι προ του 16^ου αι., οι οποίοι επισκευάσθηκαν και κατοικήθηκαν μετά τα τέλη του 17^ου αι. να υπέστησαν την απαραίτητη αλλαγή της σφραγίσεως της ισόγειας θύρας τους και της διανοίξεως νέας στον όροφο με ανασυρόμενη κλίμακα κατά τα καινούργια πολύ δύσκολα ήθη. 2

 Η παλαιότατη θύρα του ισογείου προ της επεμβάσεως. και σήμερα με την καινούργια παρόμοιας τεχνικής με την παλαιά. Κάτω: ο πύργος σήμερα με καλά διακρινόμενη την θέση της θύρας στο ισόγειο. Ο όροφος είχε ανεγερθεί στο τέλος του 17ου ή αρχές του 18ου αι., μετά την κατεδάφιση των ερειπίων σε ό,τι είχε απομείνει στον όροφο. Να σημειωθεί ότι ο όροφος με την κύρια είσοδο έχει προνεοκλασικά χαρακτηριστικά με συμμετρικά εκατέρωθων της θύρας παράθυρα, όψη ενδεικτική του τέλους του 18ου αι. και εντεύθεν.

Σε ποια κατηγορία όμως ανήκει ο Πύργος;                                                    

1^η εκδοχή. Ο πύργος ήταν ένα παλαιό ερείπιο (πύργου), όταν κατοικήθηκε από τον Τζώρτζη κατά τα τέλη του 17^ου αιώνα ή αρχές του 18^ου. Για τον λόγο αυτό ο τελευταίος δεν κράτησε τους παλιούς ορόφους και ξαναέκτισε μόνον ένα, (πάνω από το παλαιό ισόγειο) δίνοντας λεπτότερο πάχος στις τοιχοποιίες και κάνοντας απαραίτητες επεμβάσεις στα δομικά μέλη του ισογείου.

Στον όροφο εκτός από τις επιπλέον προσθήκες που έκανε τον 18^ο αιώνα καλύπτοντας όλη την επιφάνεια του ισογείου (αλλά και πέραν αυτού) έκανε και νέες επεμβάσεις εκσυγχρονισμού τον 19^ο αι, ώστε να δώσει στην οικία, ύφος τουλάχιστον προνεοκλασικό, με συμμετρία στην ανατολική κύρια όψη, ευρύχωρη είσοδο-αυλή μέσω υπερυψωμένου νέου τμήματος, προσβάσεως από τον διερχόμενο δρόμο. Ως προς την θύρα του ισογείου αυτή τότε σφραγίστηκε και αργότερα επαναδιανοίχθηκε, όταν η κατάσταση κρίθηκε ασφαλέστερη όπως προείπαμε. Το ισόγειο διαθέτει μικρά παράθυρα στον νότιο τοίχο, (και ενός πλησίον της θύρας). Άλλα ανοίγματα δεν φαίνονται ούτε ανατολικά ούτε δυτικά, ούτε και βόρεια. Τα μικρά παράθυρα που βλέπουμε σήμερα είναι μεταγενέστερα και διανοίχθηκαν όταν δεν υπήρχαν φόβοι πειρατείας. Κατόπιν για λόγους εξαερισμού των αποθηκευμένων τροφίμων στο ισόγειο, τα παράθυρα κλείσθηκαν δημιουργώντας  λοξίκες κατά τον 19^ο αι, τότε που με τις προσθήκες μεταφέρθηκαν στον όροφο λειτουργικές δραστηριότητες της κατοικίας Αγαδάκη. 

2^η εκδοχή. Ο πύργος κτίσθηκε από τον Τζώρτζη, όταν αυτός εγκαταστάθηκε στο Πατούρι, χρονολογία προς το παρόν άγνωστη, αλλά πιθανόν γύρω στα 1700. Στην περίπτωση αυτή ανήγειρε βέβαια ένα διώροφο πύργο εκ θεμελίων. Θα πρέπει λοιπόν μέσα στον ίδιο αιώνα να κατεδάφισε τον όροφο και να τον ξαναέκτισε με τους σαφώς λεπτότερους τοίχους, που αντικρίζουμε και σήμερα. Την υπόθεση αυτή της ζωτικής ανάγκης για λεπτότερους τοίχους ώστε να κατεδαφιστεί και να  ξανακτισθεί ο όροφος μέσα στον ίδιο αιώνα θεωρώ πολυέξοδη, με αμελητέο όφελος τον καιρό εκείνο και για τούτο λιγώτερο πιθανή. 
Ενδιαφέρον έχει το γεγονός, ότι στο ισόγειο δημιουργείται μεγάλος χώρος υποδοχής(;) αμέσως μετά την πόρτα εισόδου, χάρις σε μεγάλη καμάρα αντί ανεγέρσεως διαχωριστικού τοίχου. Η λύση αυτή αρμόζει περισσότερο στην παλαιότερη εκδοχή, (δηλ. την εκδοχή αρχικού φράγκικου πύργου), όπου στο ισόγειο υπήρχε απαραιτήτως χώρος υποδοχής στο ισόγειο. Πάντως η λιθοδομή του κτιρίου  παραπέμπει σε πύργο, τουλάχιστον της όψιμης Λατινοκρατίας και εντεύθεν.

 Τα ανωτέρω σχέδια ευγενώς μου παρεχώρησε η κ. Ειρήνη Δάμπαση, από το αρχείο της Καϊρείου Βιβλιοθήκης και προέρχονται από την πολύ καλή μελέτη αποκαταστάσεως του Πύργου, μελέτη που εκπονήθηκε από το γραφείο του αρχιτέκτονα Γ. Κιζή και συνεργατών του το 1992.

Η οικογένεια Τζώρτζη-Αγαδάκη

Ποια ήταν όμως η οικογένεια Τζώρτζη που απέκτησε τον 18^ο αι. το παρεπίθετο Αγαδάκη. 

Ο θυρεός των Zorzi, Τζώτζη σε Βενετία, Κρήτη, Νεγκρεπόντε και Αιγαίο.

Το επίθετο Τζώρτζη, στην βορειοϊταλική μορφή Zorzi, βενετικής καταγωγής, εντοπίζεται συχνά στο Αιγαίο. (Το Zorzi εκφέρεται ως Τζ(ι)ώρτζη και στην κοινή ιταλική το επίθετο γράφεται μεν Giorgi αλλά εκφέρεται ομοίως). Υπάρχει εξ άλλου μεγάλη οικογένεια Λατίνων αρχόντων, βενετικής καταγωγής, βαϊλων του Νεγκροπόντε (Χαλκίδας) και τριτημορίων της Ευβοίας τον 15^ο αιώνα. 3 O Niccolo Zorzi διετέλεσε βαϊλος του Νεγκροπόντε 1416. Η Guglielma Zorzi έγινε σύζυγος του Ηγεμόνα της Άνδρου Andrea Zeno. 4 Όλα αυτά μπορούν να θεωρηθούν γεγονότα πολύ κοντινά στην Άνδρο, χωρίς αυτό να προδικάζει την προέλευση των Τζώρτζη της Άνδρου από τους ανωτέρω. Υπάρχει επίσης ακίνητο στο Καλυβάρι γνωστό ως του Τζώρτζη. Το τελευταίο αυτό στοιχείο πιστεύω ότι συνδέεται με την αντίστοιχη παλαιότερη παρουσία της οικογενείας στην άκρα βόρεια Άνδρο, πριν εγκατασταθούν στα Πατούρια. Κατόπιν, κατά τα μέσα του 16^ου αιώνα, οι Λατίνοι άρχοντες εγκαταλείπουν το σύνολο της Βόρειας Άνδρου, πλην Κατακοίλου. 5 

Ο Αντώνης Τζώρτζης  εμφανίζεται το 1597 σε έγγραφο μεταβιβάσεως στα Τσυπρίνια και ο Νικολός Τζώρτζης σε αντίστοιχο έγγραφο το 1607. 6. Το 1642 ο Ζώρζης Ιωάννης εντέλλεται να πάει στον Καδή για να φέρει χοτζέτι, βεβαιωτικό "συμβόλαιο" πωλήσεως. Κατόπιν, το 1670 στα Τουρκικά Φορολογικά Κατάστιχα εμφανίζεται ένας Τζώρτζης Τζαννής του Δημήτρη ενορίτης Αγ. Αθανασίου στο Κάτω Κάστρο, ένας Τζώρτζης Δημήτρης του Τζαννή ενορίτης του Αγ. Αθανασίου ομοίως, ένας Τζώρτζης Δημήτρης του Γιάννη (προφανώς πρόκειται περί του προαναφερθέντος) κατέχει γη στην περιοχή Άνω Κάστρου. Επίσης ένας Τζώρτζης Γιαννούλης Δημήτρη ενορίτης Παναγίας Βέργης Μενίτων, ο οποίος είναι προφανώς συγγενής των ανωτέρω. 7. Εν συνεχεία το 1706 αναφέρεται επί όμορου ακινήτου το επίθετο(;) του Αγαδάκη. Το 1715 αναφέρονται ονόματα κάποιων που υπηρετούν σε κοπάδια του Αγαδάκη.8 Πρόκειται νομίζω για την πρώτη απτή ένδειξη ενός εύπορου, ο οποίος έχει κοπάδια και αποκαλείται πιθανά από άλλους, με το παρεπίθετό του, δηλ. Αγαδάκης. Το 1718 ο Δημ. Πολέμης μνημονεύει τον βοεβόδα Άνδρου Μισσεζώρζη αγνώστου επωνύμου, όπως καταγράφει. Δεν μας είναι γνωστός ο προηγούμενος σ’ αυτή την διοικητική τουρκική θέση, ενώ ο επόμενος(;) το 1720 είναι Οθωμανός. (Μήπως απλώς πρόκειται περί ενός Τζώρτζη, με το επίθετο μεταγεγραμμένο από το ιταλικά Misse-Zorzi στα ελληνικά; Και όχι περί ενός απλού ονόματος) 9 Στα μέσα του αιώνα αναφέρονται σε πέντε έγγραφα το επίθετο Τζώρτζης και σε ένα για πρώτη φορά, ως πωλητής ο κυρ Αγαδάκης Ιωαννάκης (Γιαννάκης) προς την Μονή Αγ. Νικολάου στα Σόρα ενός περιβολιού που κατέχει στην Κατασυρτή. Ο Δ. Πολέμης εδώ σχολιάζει ότι ο Τζώρτζης έχει το παρεπίθετο Αγαδάκης το οποίο θα γίνει επίθετο τον 19^ο αιώνα χωρίς να εξηγεί περαιτέρω το γεγονός. 10 . Όντως από το 1790 και μετά, το επίθετο που επικρατεί είναι Αγαδάκης. Η οικογένεια ήταν αρκετά εύπορη. Είχε πλην των άλλων εξαπλωθεί σε περιοχή από την Κατασυρτή έως και τον Αρκόντα. Μεγάλο ακίνητο στον Αρκόντα είχε δοθεί ως προίκα στην Αννεζάκη Τζώρτζη για τον γάμο της με τον άρχοντα Μιχαήλο Σπυρίδο, εντός του οποίου είχε κτίσει την Μονή της Αγ. Ειρήνης (1790) ο αδελφός του, μοναχός Λεόντιος Σπυρίδος. Το 1805 εμφανίζεται δωρήτρια η Μαρία σύζυγος Δημητρίου Τζώρτζη (για τελευταία φορά το αρχικό επίθετο) κτήματος στον Αρκόντα προς την Μονή.11  

Το 1829 ο Ζαννής Αγαδάκης είναι υποψήφιος Στενιών για την εκλογή ψηφοφόρων ώστε να επιλεγεί αντιπρόσωπος στην Εθνοσυνέλευση του Άργους!

Σε όλη την διάρκεια του 19^ου αι και εντεύθεν το Αγαδάκης φαίνεται πλήρως εδραιωμένο…12

  Άνω: ο βόρειος τοίχος. Διακρίνεται ο παχύτερος τοίχος του ισογείου και ο λεπτότερος τοίχος του ορόφου σε μικρή υποχώρηση. Κάτω: το εσωτερικό του ισογείου. Στο βάθος ο νότιος τοίχος με μικρό παράθυρο. Εντύπωση προκαλεί (στο δεξιό της φωτογραφίας) ο μεσαίος τοίχος του ισογείου, στον οποίο αναπτύσσεται μεγάλο τόξο για στήριξη του πατώματος του ορόφου. Η λύση αυτή δημιουργούσε μεγάλο ενιαίο χώρο στο ισόγειο. 

 

 

Ο πύργος τους είναι κτισμένος σε καίριο σημείο του σημερινού οικισμού. Υπάρχουν πύργοι αρχόντων κατασκευασμένοι και δυτικά, σχεδόν μέχρι τα Αποίκια μα και βορειοανατολικά. Συγκεκριμένα στα Πατούρια κτίσθηκαν (ή καταλήφθηκαν) πύργοι από οικογένειες Δελλαγραμάτικα, Νέρη, Ροϊδη, Μπίστη και Καμπάνη μετά την καταστροφή του Κάτω Κάστρου άλλοι προ του 1700 και άλλοι λίγο μεταγενέστερα. Ωστόσο αρκετά κοντά στον Πύργο υπάρχουν δύο πολύ αξιοπρόσεκτα λατρευτικά κτίσματα. Οι ναοί της  Παναγίας και του Αγίου Χαραλάμπους, ναοί με εξωτερικά και εσωτερικά λατρευτικά χαρακτηριστικά διπλής λατρείας. Το θέμα αυτό θα πραγματευτούμε σε επόμενο άρθρο. 

  Άλλοι παλαιοί πύργοι αρχόντων στα Πατούρια. Αριστερά πύργος Δελλαγραμμάτικα με παρόμοια διάταξη, τοξωτής θύρας στο άθυρο κατά τα λοιπά ισόγειο. Δεξιά είσοδος πύργου Νέρη (παρεπίθετο Ζαφειρίκος).                                                           

                                                         Νίκος Βασιλόπουλος                                                                                 αρχιτέκτων - ερευνητής 

                                                                                                   

Σημειώσεις .

1 Το παρεπίθετο Αγαδάκης αντικατέστησε το Τζώρτζης τον 19^ο αιώνα. Τότε και «προφανώς υπό διδασκαλικήν επίδρασιν, εχρησιμοποιήθη επί τινα χρόνον ως επώνυμον της οικογενείας το αρχαιοπρεπές Αγασθένης!»  Δημ. Πολέμη «Τα μοναστηριακά του Αγ. Νικολάου» Ανδριακά Χρονικά 32  Καϊρειος 2001 σελ. 204 Σημ. γράφοντος : Οι "εξελληνισμοί" επιθέτων, ονομάτων, τοπωνυμίων και τόπων από αρειμάνιους δημόσιους λειτουργούς έδωσε πάρα πολλά δείγματα αμάθειας, μισαλλοδοξίας και αφανισμού μέρους της εθνικής μας κληρονομιάς και ταυτότητας. Το Μαρκοντάντολο έγινε Μακροτάνταλο, ο Μόλακας έγινε Αμμόλοχος, τα Πίκια Αποίκια, στ΄Αρνά έγινε Άρνη, προσωρινά το Γιαννισαίο έγινε Σταυρός και το Σασά Ορεινό, για να αρκεσθούμε σε ονόματα Τόπων….

2 Δ. Πασχάλη «Κάστρα, πύργοι και βίγλαι εν Άνδρω» Ανάτυπον εκ Ε.Κ.Μ. τομ. Ε΄ 1965 Εκδ. Κυπραίου  σελ. 406-416

3 Υπενθυμίζεται ότι ο Ηγεμόνας Πιέτρο Τζεν εφαρμόζει στην Άνδρο, το 1421, την διοικητική υποδιαίρεση των τριτημορίων αντιγράφοντας την αντίστοιχη της Ευβοίας. Νίκου Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο Κάστρα, πύργοι, εκκλησίες, φέουδα» Εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ. 98, και D. Jakoby “la feodalite en Grece Medievale” les assises de Romanie ed. Mouton e & Co La Haye 1971 σελ. 282 και Χρ. Μαλτέζου «από την ιστορία της Άνδρου κατά τον 14^ο και 15^ο αι.» Εύανδρος Καϊρειος 2009

4. D. Jakoby “la feodalite en Grece Medievale” les assises de Romanie ed. Mouton e & Co La Haye 1971 σελ. 305

5 Νίκου Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο Κάστρα, πύργοι, εκκλησίες, φέουδα» Εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ. 57-66

6. Ηλ. Κολοβός «Η νησιωτική κοινωνία της Ανδρου στο οθωμανικό πλαίσιο» Ανδριακά Χρονικά 2006  σελ. 210-211 

7 Ηλίας Κολοβός «όπου ήν κήπος» Πανεπ. Εκδ. Κρήτης/ Καϊρειος  2017  σελ. 62, 80, 142, 208

8. αναφέρονται να υπηρετούν τον Δημ. Αγαδάκη σε κοπάδι οι Γιάκουμος Μποζάκης, Γιώργης Ματαράγκας και παιδιά και σε αδιευκρίνιστη υπηρεσία ο Γιάννης Μαργέτης και παιδιά. Δημ. Πολέμη «Τα φορολογικά κατάστιχα της Άνδρου το 1721» Πέταλον 6 1996 Εκδ. Καϊρείου σελ. 181, 183. Ο Πολέμης αναφέρει ότι τα «φορολογικά» συντάχθηκαν το 1715.

9. Δημ. Πολέμη «Ιστορία της Άνδρου» Έκδ. Πέταλον παραρτ. 1- 1981 σελ. 76.  Ο Πολέμης θεωρούσε τον Τζώρτζη-Αγαδάκη νόθο απόγονο αρχόντων επειδή το ονοματεπώνυμό του δεν καταγράφεται με τον «τίτλο» σερ ή μισέρ (ser, misser), όπως αντιστοίχως έχει συμβεί και με τον Λεονάρδο Ροϊδη κτήτορα (ή νεώτερο ανακαινιστή) του πύργου των Στενιών. Ωστόσο στο περίφημο έγγραφο που ο Μεχμέτ Πασάς απηύθυνε στους Μπίστη, Καμπάνη και (νόθο;) Λινάρδο τους αποκαλεί όλους messer Pisti, messer Campani, messer Linardo (Roidi), όταν ήθελε να τους υπογραμμίσει την Λατινική καταγωγή τους. Ο Πολέμης ίσως επειδή νομίζει ότι το Ζωρζής είναι όνομα και όχι επίθετο δεν φαντάζεται ότι μπορεί να πρόκειται για Zorzi δηλ. Τζώρτζη. Καμμία άλλη μνεία δεν γίνεται για αυτόν τον Μισεζωρζή. Πάντως αυτή η ενδεχόμενη περίπτωση  στενού  συσχετισμού ενός Τζώρτζη με την τουρκική Εξουσία, κατά την εποχή εκείνη, θα εξηγούσε την προσωνυμία Αγαδάκης…

10. Δημ. Πολέμη «Τα μοναστηριακά του Αγ. Νικολάου» Ανδριακά Χρονικά 32  Καϊρειος 2001 σελ.202-204. Επίσης το 1758 και 1760 αντιστοίχως οι Δημητράκης Τζάννε Τζώρτζης και Νικολάκης Τζώρτζης. Πέταλον 2 "Απωλεσθέντα Αρχεία Άνδρου" σ. 90.   

11. Α' Σημ. γράφοντος: Οι Σπυρίδοι ήταν άρχοντες λατινικής καταγωγής, με σημαίνουσα παρουσία στην Πάρο. 
Β΄ Δημ. Πολέμη «Ανέκδοτα εγγραφα περί της εν Άνδρω Μονής της Αγ. Ειρήνης»  σελ 57-63 Ο Μ. Σπυρίδος είχε επιτρέψει εντός του προικώου ακινήτου της συζύγου του, Αννεζιώς Τζώρτζη, την ανέγερση Μονής από τον αδελφό του μοναχό Λεόντιο, Μονή η οποία ως κτίριο ανήκε στον τελευταίο, όχι όμως και το οικόπεδο κατά τα εν ισχύϊ φεουδαλικά ήθη. Η ανέγερση έγινε αντί ποσού 1800 γροσιών που είχε λάβει ο Μιχαήλος. Διαδοχικές διαφορές μεταξύ των μοναχών και κληρικών Σπυρίδων και του κοσμικού Μιχαήλου και δάνεια(;) ωδήγησαν την Μονή σε μαρασμό και κλείσιμο με το γνωστό διάταγμα του Αντιβασιλέως Μάουρερ του 1834. Το όνομα της Μαρίας συζ. Τζώρτζη εμφανίζεται σε έγγραφο του προαναφερθέντος άρθρου σελ. 68

12. Επίσης τελευταία πληροφορήθηκα ότι το νεκροταφείο Συνετίου αναφέρεται ως "του Αγαδάκη". 

 Το οικόσημο του Δόγη της Βενετικής Δημοκρατίας Μαρίν Τζώρτζη - Marin Zorzi 1311-1312.