O Πύργος του Αγά στο Κάτω Κάστρο (Χώρα)

Η γκραβούρα του Τουρνεφόρ, την οποία "σχεδίασε" ο ζωγράφος-μινιατουρίστας Cl. Audriet, που τον ακολουθούσε, καθ' υπόδειξιν του πρώτου απαθανατίζει και καταγράφει το 1700 το Μέσα Κάστρο (νησίδα), το Κάτω Κάστρο (Χώρα) και τον Πύργο του Αγά (με το κόκκινο βέλος) καθώς και πολλά άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία.

Αφ΄ότου άρχισε η Τουρκοκρατία στην Άνδρο (1579)οι Τούρκοι διώρισαν ένα διοικητή ο οποίος όμως δεν είχε το ίδιο πάντα αξίωμα. Άλλοτε μπέης άλλοτε φλαμπουριάρης αλλά συνήθως Αγάς. Με μία εξαίρεση  το 1635 ονομάσθηκε βοεβόδας της Άνδρου ο Λεονάρδος Καΐρης ο οποίος αυτοχρίσθηκε(;) πανάρχης Άνδρου για άγνωστο χρονικό διάστημα. ΣΗΜ.1Πιθανόν όχι ιδιαίτερα μεγάλο. Η ενέργεια αυτή των Οθωμανών μάλλον πρέπει να συσχετισθεί με την εκτέλεση έξη μεγάλων καθολικών αρχόντων του νησιού κατά το προηγούμενο έτος (1634), προς εξευμενισμό και καθησυχασμό των υπολοίπων αρχόντων που αν και ορθόδοξοι(;) δεν αισθανόταν ήσυχοι.

Οι Οθωμανοί καταλαμβάνοντας την Άνδρο έσπευσαν να εγκαταστήσουν τον διοικητή στο Παλάτι των Λατίνων Ηγεμόνων το οποίο ήταν πιστεύω αρκετά εκτεταμένο πάνω από την πύλη, κατελάμβανε όλο το «οικοδομικό» τετράγωνο, από την Οξώπορτα (πύλη) μέχρι τον δρόμο του Αγίου Ανδρέα, στρεφόταν βόρεια, κατόπιν σε άγνωστο σε μένα σημείο στρεφόταν δυτικά και έφθανε μέχρι τα τείχη του Κάστρου. Στο επίκεντρό του βρισκόταν η σημερινή Παλατιανή, παρεκκλήσιο του Λατίνου Ηγεμόνα.

Ο εκάστοτε Αγάς παρέμενε, πιθανώτατα, ένοικος τμήματος μόνον, του Παλατιού. Ίσως επειδή ήταν πολυδάπανο να το συντηρήσει. Έτσι παρέμειναν τα πράγματα για σχεδόν ένα αιώνα, έως το 1672. ΣΗΜ.2 Τότε κατά τον Πασχάλη, οι Ανδριώτες που είχαν πολύ ενοχληθεί από την συμπεριφορά των Τούρκων ήρθαν σε συνεννόηση με τον διαβόητο Γάλλο πειρατή Hugues de Creveliers, (Υγκ ντε Κρεβελιέ) τον έβαλαν μυστικά στο Κάστρο με την συμφωνία  να σφάξει τους Τούρκους. Μάλλον η συμφωνία δεν τηρήθηκε ή και περιεπλάκη και ο Creveliers επέπεσε επί δικαίων και αδίκων σφάζοντας, καίγοντας και παίρνοντας αιχμαλώτους μεταξύ των οποίων και τον Καδή. Αν και η εκδοχή παρουσιάζει κενά και αντιφάσεις που υποκρύπτουν πιο περίπλοκη συνωμοσία τα πράγματα είχαν αυτή την τραγική κατάληξη. Το Κάτω Κάστρο δηώθηκε, καταστράφηκε και παρέμεινε εν μέρει έρημο για δεκαετίες. Οι άρχοντες οι οποίοι μέχρι τότε παρέμεναν αυστηρά εγκατεστημένοι στο Κάστρο, κατέφυγαν στην ενδοχώρα επισκευάζοντας παλαιούς πύργους και κτίζοντας πολλούς καινούργιους. 

Ο Αγάς έκανε ακριβώς το ίδιο. Έφυγε από το Κάστρο και έκτισε τον δικό του Πύργο. Πού; Mα όχι μακρυά, Αντιθέτως πολύ κοντά. Έτσι ώστε και να επιβλέπει και να φαίνεται ότι επιτηρεί το Κάστρο έστω και από μικρή απόσταση. Και προπάντων οι λίγοι κάτοικοι να τον βλέπουν και να αισθάνονται ότι τους παρακολουθεί. Το έκτισε ανατολικά της Καϊρείου Σχολής όπως επισημαίνει ο Δ. Πασχάλης. Για την ακρίβεια ανατολικά του σημερινού Νημιαγωγείου. Η θέση ωνομαζόταν San Perro - Σαν Πέρρο λόγω προϋπάρξαντος λατινικού ναού, όπως γράφει ο Δ. Πολέμης. ΣΗΜ.3 Ωστόσο η εκκλησία αυτή, (τα λατρευτικά κτίσματα σπανίως εγκαταλείπονται) πρέπει να ταυτισθεί με τον ναό που βρίσκεται λίγο πιο νοτιοανατολικά, την Αγ. Παρασκευή και επιζεί ως τις μέρες μας. 

 

Το 1902-3, η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής όπως ήταν τότε. Εκτιμάται ότι πρόκειται για τον ναό του Σαν Πέρρο.
 

Από το σημείο αυτό ο έλεγχος όλου του Κάστρου, από τον τριώροφο πύργο, ήταν απολύτως εξασφαλισμένος. Πιστεύω λοιπόν ότι ο Πύργος αυτός ανεγέρθηκε αμέσως μετά την καταστροφή του Κάστρου. Η πρώτη καταστροφή έλαβε χώραν τον Σεπτέμβριο του 1672 και επαναλήφθηκε μία δεύτερη, κατά το 1674. Ο πύργος πιστεύω κτίσθηκε ή αμέσως μετά το 1672 ή μετά το 1674. Θεωρώ πάντως ότι όπως και να συνέβη, περί το 1676 ήταν αποπερατωμένος.

Το 1700 ο περιηγητής, απεσταλμένος της Βασιλικής Ακαδημίας της Γαλλίας, γιατρός και βοτανολόγος Pitton de Tournefort, διήλθε από την Άνδρο και επισκέφθηκε τον Αγά στον Πύργο του τον οποίο περιγράφει ως αρχαίο(;). Η είσοδος βρισκόταν στον όροφο και για να φθάσει κανείς εκεί ανέβαινε 14 σκαλοπάτια κτιστά και κατόπιν άλλα τόσα της ξύλινης σκάλας που του έριχναν από τον Πύργο. Το ισόγειο ήταν ύψους άνω των 4μ και δεν είχε παρά τουφεκοθυρίδες. Ασφαλώς δε αποτελούσε τον χώρο των προμηθειών του Αγά. Ο εισερχόμενος γινόταν δεκτός στην σάλα του ορόφου. ΣΗΜ.4. 

Ο ίδιος ο Αγάς, που υπέφερε από άσθμα, δέχτηκε τον Τουρνεφόρ, ήταν ευγενικός με τον Γάλλο περιηγητή, ο οποίος ως γιατρός, τού έδωσε κάποιο καταπραϋντικό για την ασθένειά του.

 Ο Πύργος είναι τετράγωνος και τριώροφος με επίπεδη στέγη. Αριστερά του διακρίνεται η κτιστή κλίμακα με τα 14 σκαλοπάτια, σε απόσταση από το κτίσμα, αφού όπως περιγράφει ο Τουρνεφόρ για να μπει κανείς-από τον όροφο-στον πύργο, έριχναν από κει ξύλινη σκάλα με  άλλα τόσα σκαλοπάτια.        

Μέσα σε λίγα χρόνια οι άρχοντες άρχισαν να επιστρέφουν στο Κάστρο, οι Καπουτσίνοι στο Φραγκομονάστηρο μετά το 1702, η δε Ορθόδοξη Εκκλησία  απέδωσε την Παλατιανή με το μείζον τμήμα του Παλατιού, από τον σημερινό δρόμο εισόδου μέχρι τα πίσω σπίτια (νυν Τριανταφυλλόπουλου αλλά και Βαλαβάνη και Γλυνού-πλην της γωνιακής οικίας πρώην Πασχάλη νυν Ράλλια) στους μοναχούς του Παναγίου Τάφου κατά το 1712.  ΣΗΜ.5. Έτσι λίγα χρόνια μετά το 1700 ο Αγάς επανήλθε στο Κάστρο, σε μικρό τμήμα του άλλοτε Παλατιού και συγκεκριμένα στην οικία, όπου βρίσκεται σήμερα η οικία Βροντίση. Εκεί διέμενε ο εκάστοτε Αγάς μέχρι την έκρηξη της Επανάστασης του 1821.

Ο Πύργος δεν μακροημέρευσε. Κατά το 1833 ο (κληρικός) Θεόφιλος Καϊρης ζήτησε από το ελληνικό κράτος την κατεδάφισή του και την χρησιμοποίηση του οικοδομικού υλικού για την ανέγερση της Καϊρείου Σχολής αλλά και της αρκετά μεγάλης εκκλησίας της Παναγίας της Εξωκαστριανής (1835;), η οποία κτίσθηκε εκεί που βρίσκεται σήμερα ο κήπος της Παναγίας  ΣΗΜ.6.

Η ενέργεια αυτή του Θ. Καΐρη μας δείχνει την σημασία που θέλησε να δώσει με εντονώτατο συμβολισμό στο υψηλότερο σημείο της Χώρας ο σοφός αυτός κληρικός. Εκεί που υπήρχε ο Πύργος του Οθωμανού κατακτητή ως ύψιστο σημείο εξουσίας, ανεγέρθηκε Σχολείο (και Ορφανοτροφείο) ως υπέρτατο σε σημασία κτίριο και πιο κάτω, πιο ταπεινά χτίστηκε ο ενοριακός ναός της Παναγίας της Εξωκαστριανής αρκετά μεγάλος τότε για την αναπτυσσόμενη Χώρα….  

Σημ. 1 Περί τα μέσα του 18ου αι. σημειώθηκε άλλη μία εξαίρεση, όταν σε παρόμοια θέση τοποθετήθηκε ο μισέ Ζωρζής 

Σημ. 2 Σίμος Μ. Συμεωνίδης "Ανδριακά ιστορικά έγγραφα από ιταλικές αρχειακές πηγές (1629-1723)" ΑΝΔΡΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 22 Καίρειος 1994 σ.55-58                                                    

Σημ. 3  Δ. Πολέμης "Ιστορία της Άνδρου" Πέταλον 1 1981 σ.79                                                        

Σημ. 4 Joseph Pitton de Tournefort "Relation d' un voyage au Levant" Ευστάθιου Φινόπουλου Μουσείο Μπενάκη-Καίρειος  "Αναζητώντας την Άνδρο" σ.117 

Σημ. 5  Στην μελέτη του ο καθ. Δ.Κωνσταντινίδης "Η Παλατιανή της Χώρας Άνδρου" Ανδριακά Χρονικά 14 πλην της εκκλησίας, αναφέρεται διεξοδικά σε επί μέρους στοιχεία του μοναστηριού, των κτισμάτων, των προσβάσεων κ.λπ. που παρέλαβαν οι Αγιοταφίτες μοναχοί. 

Σημ. 6 Η Παναγία η Εξωκαστριανή κατεδαφίστηκε γύρω στα 1903 και για το αυξανόμενο πλήθος των ενοριτών ανεγέρθηκε μεταξύ 1902- 1904 η σημερινή επιβλητική εκκλησία της Παναγίας. Το τέμπλο της Π. Εξωκαστριανής είχε προέλθει από το καθολικό της Μονής της Αγ. Μαρίνας, (όταν σφραγίστηκε με διάταγμα της Αντιβασιλείας το 1834), όπου παρέμεινε σ΄αυτήν μέχρι την κατεδάφισή της το 1903, κατόπιν δε τοποθετήθηκε στον υπό ανέγερσιν Αγ. Κωνσταντίνο των Λειβαδίων.  

O Συνοικισμός της Χώρας.

  

                      Άποψη του Συνοικισμού όπως ήταν προπολεμικά.

Δεν είναι πλέον σίγουρο ότι στην Άνδρο ούτε καν στην Χώρα ή στα γύρω Χωριά γνωρίζουν ποιος είναι ο Συνοικισμός. Ούτε που βρίσκεται ούτε για ποιούς δημιουργήθηκε και από ποιούς κατοικήθηκε.

Η απώλεια της συλλογικής μνήμης για το κύριο οικιστικό τμήμα του Νημπορειού τα προπολεμικά και τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια είναι εντυπωσιακή.

Όλοι γνωρίζουν τι ακολούθησε την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Πρόσφυγες από την Μικρά Ασία εγκαταστάθηκαν σχεδόν παντού στην Ελλάδα. Έτσι ήρθαν μετά το 1922 και στην Άνδρο όπου στεγάσθηκαν προσωρινά σε πολλά δημόσια ή δημόσιας χρήσης κτίρια όπως η Ε.Ο.Χ.Α. Κατά την μοναδική σε διάρκεια και έργο κυβέρνηση 1928-1932, του Ελ. Βενιζέλου, έγιναν πολλά έργα ένα από τα οποία ήταν και η στέγαση των 1.500.000 Προσφύγων που προήλθαν από όλους τους πολέμους, στην Βαλκανική αλλά κυρίως αυτούς της Μικράς Ασίας. Το έργο μεγαλόπνοο ξεκίνησε περίπου το 1926 και ολοκληρώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Περιελάμβανε από πολυκατοικίες έως απλές μικρές μονοκατοικίες αλλά και διώροφες «πολυτελέστερες» όπως οι γνωστές  της Νέας Φιλαδέλφειας στην Αθήνα.

Στην Άνδρο η στέγαση των προσφύγων ξεκίνησε το 1928(;) και ολοκληρώθηκε σύντομα. Περιελάμβανε 60(;) κτίρια δύο κατοικιών το καθένα δηλαδή στέγαζε 120(;) κατοικίες. Οι κατοικίες αυτές ήταν πολύ μικρές αλλά είχαν όλα τα απολύτως απαραίτητα. Όλα τα κτίρια είχαν καλό και άνετο οικόπεδο όπου αρχικά απετέλεσε κήπο και μικρό περιβολάκι. Εκεί μεγάλωσαν οι δεκάδες αυτές οικογένειες οι περισσότερες των οποίων συνέβαλαν κατόπιν στην ανάπτυξη της  Άνδρου χάρη στην εφευρετική επιχειρηματικότητα των Προσφύγων. Ο Συνοικισμός ήταν τότε σχεδόν αποκομμένος από την Χώρα, κατόπιν με την συνεχή οικοδομική δραστηριότητα ενώθηκε μαζί της, ενώ η ανοικοδόμηση αυτή τον κύκλωσε και βόρεια ώστε να ενταχθεί πλήρως στον ευρύτερο Νημπορειό και την Χώρα έτσι που σήμερα να είναι δυσδιάκριτο πού αρχίζει και πού τελειώνει.  
Οι οικίες αυτές ήταν άλλες ισόγειες συχνά λίγο υπερυψωμένες με μικρό υπόγειο, άλλες διώροφες. Ενώ στις μεγαλύτερες ο διαχωρισμός δεν γινόταν σε δύο παρόμοιες κατοικίες αλλά σε μικρότερες και μεγαλύτερες, προφανώς για να στεγάσουν μικρότερες ή μεγαλύτερες οικογένειες. (Με το να υπάρχουν διαφορετικά ήδη σπιτιών αποφεύχθηκε η εξουθενωτική επαναλαμβανόμενη ομοιομορφία του αγγλικού μοντέλου). Οι οικίες αυτές είχαν όλες κεραμοσκεπή και παρουσία αστικών κατοικιών. Να σημειώσουμε δε ότι τα σπίτια ήταν τοποθετημένα με σωστή αναλογία στο οικόπεδο, όπου δημιουργήθηκαν με την πάροδο των ετών ως επί το πλείστον όμορφοι εξωτερικοί χώροι με ανεντράδες και κληματαριές. 

Κυρίως μετά το 1970 το σύνολο των χαριτωμένων αυτών οικιών υπέστη τις πρώτες μετατροπές όπως την αλλαγή της κεραμοσκεπής με πλάκα μπετόν και συχνά τις απαραίτητες προσθήκες που άλλαξαν σταδιακά την αρχιτεκτονική μορφή τους. Η μεγάλη αλλαγή ήρθε κατόπιν κυρίως μετά το 1980 οπότε πολλές από τις κατοικίες αυτές κατεδαφίστηκαν και την θέση τους πήραν ψηλά κτίρια ωρισμένα των οποίων θυμίζουν πολυκατοικίες…

Ο Συνοικισμός άλλαξε και κοινωνική ταυτότητα, αφού άλλοι από τους κατοίκους έφυγαν και άλλοι νέοι εγκαταστάθηκαν, που δεν είχαν καμμία σχέση με αυτό που σηματοδοτούσε η περιοχή ως τόπο Προσφύγων. Σήμερα πολλοί είναι εκείνοι που δεν γνωρίζουν το παραμικρό για το μικρό τούτο αστικό κομμάτι της Πόλεως της Άνδρου. 

 Η Χώρα και ο Νημπορειός το 1903. Στο δεξιό μέρος, στην αμμουδιά που προχωρά σε βάθος, εκεί περίπου θα ανεγερθεί ο Συνοικισμός.

Εδώ το Νειμποριό το 1928 (;) όπου χτίζονται τα σπίτια του Συνοικισμού. Το δεύτερο από αριστερά φαίνεται εξωτερικά τελειωμένο. Δεν φαίνεται η ύπαρξη αμαξιτού δρόμου.

 Ο Συνοικισμός αμέσως μετά τον Πόλεμο. Ήδη έχουν περιτοιχισθεί τα οικόπεδα των δικαιούχων. Το αστικό τοπίο της Χώρας συμπληρώνεται με τρόπο απόλυτα αρμονικό ως προς τα αρχιτεκτονικά πρότυπα και την κλίμακα του οικισμού.

 
Να δούμε τι έχει απομείνει στις μέρες μας.

 Το ένα τμήμα του σπιτιού γκρεμίστηκε και στη θέση του χτίστηκε το σημερινό τριώροφο. Αριστερά αυτό που απομένει από το παληό ισόγειο σπίτι. Το κομμάτι αυτό αποτελούσε μια πολύ μικρή αυτοτελή κατοικία.

 Στο βάθος μόλις που διακρίνεται το σπίτι, ισόγειου τύπου, πίσω από τις σκάλες, που το κρύβουν εντελώς.

 Σώζεται ανέπαφο το επιμελημένο διώροφο που αποτελούσε την μια κατοικία, που ήταν και η μεγαλύτερη. Η δεξιά, μικρότερη με την προσθήκη ορόφου άλλαξε εντελώς την αρχιτεκτονική όψη του άλλοτε ενιαίου κτιρίου.

Απλό ισόγειο κτίσμα δύο κατοικιών. Δεν είναι εύκολα αναγνωρίσιμο  μετά τις πολλές επεμβάσεις παρόλο που έμεινε ισόγειο. Η απομάκρυνση της σκεπής υπήρξε καθοριστική  στην μεταμόρφωση. Διακρίνονται οι δύο είσοδοι των δύο κατοικιών. 

Άλλη μια περίπτωση διώροφου περιποιημένου τμήματος μιας κατοικίας. Φαίνονται πολύ καλά τα χαρακτηριστικά μιας "αστικής" κατοικίας. Το δεξιό κομμάτι του κτίσματος ξαναχτίστηκε με προσθήκη ορόφου με τα ίδια αποτελέσματα, όπως της προπροηγούμενης φωτογραφίας.

Το κτίσμα σώζεται μάλλον ακέραιο. Σε επαφή υπήρχε παρόμοιο στην θέση του οποίου ανεγέρθηκε το τριώροφο κτίριο.

 Άλλη μια χαρακτηριστική περίπτωση, "στριμωγμένου" πλέον σπιτιού.

Άλλη μια μόλις διακρινόμενη περίπτωση λόγω των διαδοχικών προσθηκών, όχι σε ύψος τούτη την φορά.

Το δεξιό κομμάτι παραμένει αναγνωρίσιμο. Το αριστερό μετά την προσθήκη ορόφου δεν θυμίζει τα σπίτια του Συνοικισμού, αλλά μάλλον της Αθήνας. Συνετέλεσαν βέβαια οι πιεστικές ανάγκες για πιο ευρύχωρες κατοικίες. Αλλά τα αρχιτεκτονικά πρότυπα της εποχής εκείνης ήταν άλλα.

Το κτίριο σώζεται ανέπαφο με τις δύο κατοικίες και τις αυλές που με αρμονική αναλογία όγκων το περιβάλλουν. Το αποτέλεσμα οικείο πλησιάζει την "αθηναϊκή" μικρή μονοκατοικία άλλων νοσταλγικών εποχών. Μόνο τα κουφώματα διαφοροποιούν τις δύο κατοικίες.

Το τελευταίο ακέραιο κτίσμα του Συνοικισμού με διακριτές τις δύο κατοικίες, μία μεγάλη δεξιά και μία μικρότερη αριστερά. Σώζεται ακόμη και η ιδιότυπη κεραμοσκεπή με τα εμφανή προεξέχοντα ξύλα και τα "γαλλικά" κεραμίδια. Το αποτέλεσμα θύμιζε έντονα νοικοκυρεμένα μικροαστικά σπίτια της Γαλλίας, πράγμα που συνέβαινε με όλα τα σπίτια του Συνοικισμού. 

Μπροστά η τελευταία εξαφάνιση.... Το φιλόξενο οικόπεδο έχασε το σπίτι του.... Στο βάθος άλλο ένα παραμένει σε πείσμα των καιρών αν και η εξαφάνιση της κεραμοσκεπής αλλοιώνει σοβαρά την αρχική εικόνα. Δεν είναι σαφές αν αποτελούσε αυτοτελές κτίριο.     
 

Από τα 60(;) κτίσματα μέτρησα να έχουν απομείνει 12 (ακέραια ή τμήματά τους) του άλλοτε Συνοικισμού. Ίσως να μου ξέφυγαν μερικά εντελώς αλλαγμένα και αγνώριστα. Δεν νομίζω να ξεπερνούν τα δεκαπέντε. Τρία μόνον είναι σχεδόν ανέπαφα. Τόσο λίγα και μόνα για να δείξουν ποιος ήταν ο Συνοικισμός της Χώρας.                                               
Τέλος θέλω να πω τούτο. Δεν ξέρω ασφαλώς τις τεράστιες δυσκολίες που γνώρισαν σ΄αυτή την γειτονιά οι νέοι Ανδριώτες τον πρώτο καιρό. Γνωρίζω όμως ότι ο Συνοικισμός απέπνεε ένα ήρεμο αστικό τοπίο και μία αίσθηση βαθυτερης ανθρωπιάς, ιδιότητες που δεν μπόρεσε να αποδώσει η νέα του μορφή σήμερα.. 

Ευχαριστώ τον κ. Λεωνίδα Πανταζή για τις πληροφορίες που μού έδωσε.

Λιθόστρωτοι δρόμοι και μονοπάτια

 

Το αυτοκίνητο έγινε προσιτό στην πλειοψηφία των Ελλήνων μετά τα τέλη της δεκαετίας του 80. Tο γεγονός αυτό απετέλεσε την αναγνώριση της κοινωνικής καταξίωσης και το απτό στοιχείο άμεσης αντίστοιχης αναγνώρισης στον εξωτερικό χώρο, στον δρόμο, εκεί δηλαδή που περιφερόμενος κανείς φαντάζεται, προσδοκά και αναμένει ότι έχει κοινωνικά και οικονομικά αδιαμφισβήτητα καταξιωθεί^(1).

Αυτά ως προς την σημειολογία της μετακίνησης του ανθρώπου (και της ιδέας που επιθυμεί να έχει για τον εαυτό του) μέσα σε κοινόχρηστο χώρο, όπως είναι ο Δρόμος, (όπου διερχόμενος κανείς κρίνει και κρίνεται ιδίως μετά την λαίλαπα των συνηθειών του Καταναλωτισμού).

Μέχρι τότε λοιπόν στους δρόμους της Άνδρου μετακινιόταν κανείς είτε με τα πόδια ή με υποζύγιο, ή εάν οι δρόμοι ήταν πλέον αμαξιτοί με αυτοκίνητο.

Όταν όμως το αυτοκίνητο έγινε προσιτό στους πάντες τότε οι παλαιοί λιθόστρωτοι δρόμοι απαξιώθηκαν ως δρόμοι μετακίνησης και ο τίτλος του δρόμου αποδώθηκε οριστικά και αμετάκλητα στους αμαξιτούς. Όλοι οι υπόλοιποι δρόμοι, καλντερίμια κ.λπ. υποβιβάστηκαν νοηματικά και συμβολικά και ονομάστηκαν μονοπάτια. Κι αυτό έγινε είτε από καλοπροαίρετους κατοίκους μεγαλουπόλεων που θεωρούσαν πως ό,τι δεν είναι για αυτοκίνητο είναι για παρωχημένης κατηγορίας ανθρώπους (αγρότες κ.α.) είτε από ντόπιους που συμφώνησαν στον ενταφιασμό του παλαιού τρόπου ζωής και μετακίνησης, μετονομάζοντας και εκείνοι με την σειρά τους, τούς παλαιούς δρόμους, μονοπάτια. 

Η ομάδα που θα βλέπουμε στις φωτογραφίες αποτελείται από παιδιά της Άνδρου που περπατούν συχνά στους δρόμους και τα μονοπάτια.

Ετσι από το 90 και εδώ όταν αρχίσαμε να μιλάμε για περίπατο στην Φύση μιλούσαμε για ένα απερίγραπτα πολύπλοκο παμπάλαιο οδικό δίκτυο ονομάζοντας όλους τους δρόμους, τα καλντερίμια, τις στενές, και τα μονοπάτια όλα, μα όλα, συλλήβδην μονοπάτια. Όσο μεγαλύτερη δε γινόταν η αποξένωση από την προηγούμενη χρήση τους τόσο μεγάλωνε η λευκωματική και επιπόλαιη προσέγγισή τους θαμμένη στην αγνωσία και τον θαυμασμό…….                                                                                    

 Τι ωραίο τοπίο! Τι θαυμαστά έργα έκαναν οι άνθρωποι τον παληό καιρό! Από πόσο ωραία τοπία περνούσαν(sic) …… Με πόσο γούστο επέλεγαν να περάσουν τα ωραία αυτό μονοπάτια στην πανέμορφη φύση της Άνδρου… Πόσο όμορφοι είναι οι διαχωριστικοί τοίχοι (ντουβάρια) με τα διαλεγμένα στήματα. Τι τεράστιο έργο!! Τι αρμονία!!!  

    Λιθόστρωτος δρόμος με πελώριες πλάκες στην κοιλάδα των Διποταμάτων.

Ένα απο τα πολλά μονοπάτια της Άνδρου.Είναι στενό για ένα διαβάτη, δεν είναι λιθόστρωτο, δεν έχει τοίχους δεξιά και αριστερά.                                                        

 Και τι αφέλεια και πόση απύθμενη άγνοια. Θάλεγε κανείς ότι όλοι οι πρόγονοί μας Ανδριώτες ήταν εικαστικοί και γλύπτες που νυχθημερόν βασάνιζαν την σκέψη τους και ανελέητα το κορμί τους με το πού και πώς θα έχτιζαν για να θαυμάζουμε εμείς, περνώντας σήμερα βυθισμένοι στην βαθύτατη άγνοια της ιστορίας του τοπίου και του Τόπου μας.

Θα προσπαθήσω να βάλω μια μικρή τάξη σε όλο αυτό το αδιανόητα μπερδεμένο κουβάρι. Καταρχάς να πώ ότι το οδικό δίκτυο της Άνδρου, (και δεν αναφέρομαι βέβαια στο αμαξιτό δίκτυο), είναι τεράστιο και την διατρέχει με διαφόρων ειδών αρτηρίες από άκρου σ΄άκρον. Και ασφαλώς ωρισμένες από τις αρτηρίες αυτές είναι αρχαίες.

Θα ξεκινήσω όμως από την περίοδο που κατέχω καλύτερα και είναι σαφέστερη επειδή απετέλεσε τομή. Την Λατινοκρατία, 1212(;) και μετά. Προηγούμενα αυτό που είναι γνωστό είναι το τοπωνύμιο Ντεμοσιά ή Δεμοσιά που απαντάται και σε έγγραφα του 16^ου αι. και βρίσκεται στην Μεσσαριά. Ασφαλώς σχετίζεται με την μέση βυζαντινή εποχή της Άνδρου και υπογραμμίζει τον κεντρικό ρόλο που έπαιξε η Μέση ή Μεσσαριά στους μετά την εξαφάνιση της-αρχαίας-Παληόπολης χρόνους (6^ος-7^ος αι). Κάποια Δημοσιά που διερχόταν από κει, ενώ είναι άγνωστο από πού προερχόταν και άγνωστο πού κατέληγε.

Τότε λοιπόν, δηλαδή μετά το 1212 ή και λίγο αργότερα ο Δάνδολο καταλαμβάνοντας την Άνδρο και ιδρύοντας εδώ ένα μικρό υποτελές κρατίδιο, έκτισε τρία Κάστρα και τα ένωσε με ένα Δρόμο. Το Πάνω Κάστρο (της Φανερωμένης) με τον δρόμο που ξεκινούσε απ΄αυτό κατευθυνόταν βόρεια, κατέβαινε τα Διποτάματα, περνούσε από το Συνετί και συνέχιζε μέχρι το Κάτω Κάστρο. Από κει έφευγε μεγάλος δρόμος, η Φαρδειά Στράτα η οποία περνούσε ψηλά πάνω από τις Μένιτες, πάνω από τον Πιτροφό, πέρα από την Κουβάρα, πάνω από το Απροβάτο, μετά από την Κατάκοιλο, πάνω από το Γαύριο και συνέχιζε βορειοδυτικά μέχρι να στραφεί εντελώς δυτικά και να φθάσει στο Κάστρο (Πύργο) του Μάρκοντάντολου. Διάρκεια διαδρομής με καλό άλογο σχεδόν 6 ώρες! Πρόκειται ασφαλώς για ένα κύριο δίκτυο, ραχοκοκκαλιά στρατιωτική, πολιτική και οικονομική της Άνδρου. Δίκτυο θεμελιώδες. Κύρια χαρακτηριστικά του το εύρος, η ποιότητα κατασκευής και η συγκεκριμένη τεχνική μέθοδος. Το εύρος κυμαίνεται  από 2,5 μ έως και 10μ σε ειδικές περιπτώσεις (όπως η αποφυγή ανεξέλεγκτης απορροής των ομβρίων). Η σαφής περιχαράκωση του «δημόσιου»⁽²⁾ αυτού δρόμου με την ανέγερση τοίχων μνημειωδών μεγεθών, με τεράστιες πέτρες και πελώρια στήματα. Ο ίδιος ο δρόμος ήταν στρωμένος με τεράστιες πλάκες. Το υλικό, φαίνεται ακόμα στις μέρες μας ότι έχει ληφθεί από κατάλληλο εκβραχισμό στα ανάντη τμήματα του διερχομένου δρόμου. Επίσης λόγω απότομης υψομετρικής μεταβολής δημιουργόταν τα ανάλογα σκαλοπάτια. Αυτά δεν ήταν ποτέ κτισμένα και εκτεθειμένα στην φθορά του χρόνου αλλά και στο εύκολο ρουμάνιασμα των ποικίλων φυτών. Ήταν άλλοτε πελεκητά, άλλοτε μονολιθικά άλλοτε με δύο αδρούς μεγάλους λίθους, που αποτελούσαν το ίδιο το σκαλοπάτι. Η συντήρησή ενός τέτοιου δρόμου αρκετά εύκολη και γρήγορη, η ποιότητα και η αντοχή στην φθορά του χρόνου αδιανόητα ανθεκτική κι ακατάλυτη. Οι δρόμοι αυτοί είναι ακόμα εκεί, μετρούν 8 αιώνες ζωής και θα μετρήσουν πολύ περισσότερους. 

     Η Φαρδειά Στράτα πάνω απο Πιτροφό προς Παλαιόπολη, πλάτος πάνω από 10     μέτρα.

Ο δρόμος που ένωνε το Κάτω με το Πάνω Κάστρο-Φανερωμένη. Τα σκαλοπάτια του είναι μονολιθικά, ήταν παντού λιθοστρωμένος με τεράστιες πέτρες και πάντοτε με διαχωριστικό τοίχο.

Οι Κουμούνες Στράτες.  Κατά την Λατινοκρατία η Άνδρος ήταν τιμάριο του εκάστοτε ηγεμόνα της και τα τιμαριωτικά του δικαιώματα επί της Άνδρου έπρεπε να επανεπιβεβαιώνονται οσάκις διαδεχόταν νέος ηγεμόνας τον προηγούμενο, από τον ανώτερο Ηγεμόνα στον οποίο η Άνδρος ήταν υποτελής, (εν προκειμένω από τον Δούκα της Νάξου και πολύ αργότερα εμμέσως από την Βενετική Δημοκρατία). Το ίδιο ακριβώς ίσχυε και για τους 12(;) μεγάλους τιμαριούχους οι οποίοι κατείχαν τα αντίστοιχα τιμάρια που τους είχαν αποδωθεί. Πολύ νωρίς και λόγω του εγκάρσιου διαχωρισμού της Άνδρου σε 12 τιμάρια θα πρέπει να φάνηκε ότι άλλοι πλήρως διάφοροι δρόμοι, από τους προϋπάρχοντες της βυζαντινής περιόδου, θα έπρεπε να διανοιγούν ώστε να εξυπηρετούν την νέα διοικητική και πολιτική αυτή αλλαγή. Δεν είναι γνωστό προς το παρόν ποιοι είναι αυτοί οι ασφαλώς λιθόστρωτοι δρόμοι (η έρευνα έχει πολλούς ακόμη τομείς να επιδοθεί). Ωστόσο αυτό που είναι γνωστό είναι ο θεσμός τών επί μέρους οδών που δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετούν εσωτερικές (εντός ενός τιμαρίου) ή επικεντρωμένες οδικές αρτηρίες που διέσχιζαν περισσότερα του ενός φέουδα. Οι δρόμοι αυτοί είχαν σχεδόν τα ίδια τεχνικά χαρακτηριστικά αλλά πιο επεξεργασμένα, λιγώτερο αδρά, πιο περιποιημένα θα λέγαμε και συχνά κτιστά σκαλοπάτια με πολύ μεγάλες πέτρες. Οι εκατέρωθεν τοίχοι επίσης αδρής κατασκευής.

Κουμούνα Στράτα σήμαινε κοινόχρηστος δρόμος. Με σημασία αυτονόητη σήμερα, αλλά διόλου τον καιρό εκείνο. Σήμαινε δηλαδή τον δρόμο εκείνο από τον οποίο περνούσε κανείς χωρίς την απαραίτητη έγκριση του Λατίνου άρχοντα μέσα από το ακίνητο του οποίου διερχόταν ο δρόμος. Ίσως οι κουμούνες στράτες να ήταν έργο ιδιωτικό και αποσκοπούσε στην ανάδειξη της ισχύος του κατασκευαστή του. Γνωρίζουμε Κουμούνα Στράτα από Κάτω Κάστρο για Αποίκια και για Πατούρια, επίσης από γεφύρι Στοιχειωμένης προς Φάλικα. Αντίστοιχος, λόγω κατασκευής, ήταν και αυτός που συνέδεε την Κατάκοιλο με το Μπατσί. Αλλά σίγουρα υπάρχουν και άλλες. Πολύ περισσότερες. Πιστεύω ότι είναι έργα της ύστερης Λατινοκρατίας δηλαδή πιθανόν μετά το 1400.

Το αρχικό εκείνο δίκτυο που συνέδεσε τα τρία Κάστρα φαίνεται ότι μάλλον δεν περιελάμβανε γεφύρια και πάντως τα απέφευγε ⁽³⁾. Το γεφύρι του ποταμού Αχλα ή Βαριδιού, είχε ανεγερθεί για να είναι απρόσκοπτη η επικοινωνία και η υποχρεωτική προσέλευση (με ποινή θανάτου) των Στενιωτών βιγλατόρων στην Βίγλα του Αη-Γιάννη του Σκίνου ανεξαρτήτως καιρού, νεροποντής, χιονοπτώσεως κ.λπ χωρίς την παραμικρή δικαιολογία εκ μέρους των τελευταίων. Το γεφύρι στην περίπτωση αυτή δεν έχει δρόμο παρά ένα απλό μονοπάτι κυρίως μετά τον Καρόνα και μέχρι την άνοδο στον Σκίνο που είχε τον πλήρη εποπτικό έλεγχο του Αιγαίου (μέχρι Χαλκιδική). Το έργο ήταν αποσπασματικού χαρακτήρα και είχε να κάνει με σοβαρούς λόγους άμυνας και μεταδόσεως πληροφοριών σε Φράγκους ή Βενετούς ηγεμόνες άλλων περιοχών και αυτονόητης εκμεταλλεύσεως της προνομιακής αυτής θέσεως από τον εκάστοτε Ηγεμόνα της Άνδρου ⁽⁴⁾. 

Δεξιά τα σκαλοπάτια ίσως της τελευταίας Κουμούνας Στράτας (1566-1579) αμέσως μετά το γεφύρι της Στοιχειωμένης προς Φάλικα. Αριστερά το μονοπάτι για το μοναστήρι της Παναχράντου.Η διαφορά ανάμεσα στα μονοπάτια και τους δρόμους είναι εξόφθαλμη.

Οι Στενές ήταν δρόμοι που είχαν απαραιτήτως τοίχους που με εμμονή καθώριζαν και διαχώριζαν την κοινή, από την ιδιωτική -αγροκτηνοτροφική- χρήση. Δεν γνωρίζω ούτε κατά προσέγγιση την  ηλικία δημιουργίας τους αν και η εμμονή της -κτιστής-  περιχαρακώσεως της ατομικής ιδιοκτησίας  προσομοιάζει με την λογική των Φράγκων χωρίς να έχω καμμία άλλη ένδειξη. Συχνά για λόγους οικονομίας χρησιμοποιούσαν ως τμήματα στενών πολύ μικρά ρέμματα που η μακραίωνη διοχέτευση νερού είχε κατασκάψει και δημιουργήσει αντίστοιχη πορεία για οδική διέλευση. Σπάνια είχαν κτιστά σκαλοπάτια, διαμορφωμένα πιστεύω, εκεί που τα συναντάμε, κατά τους τελευταίους αιώνες. 

         Οι Στενές έχουν πάντοτε τοίχους δεξιά και αριστερά. Δεν είναι λιθόστρωτοι.

 Στενή που έγινε σε περιωρισμένο ρεμματάκι φαγωμένο από τα νερά της βροχής.  Απαντάται αρκετά συχνά στην Άνδρο.Έχει πάντα διαχωριστικούς τοίχους.

Τα μονοπάτια υπήρχαν ανέκαθεν στην Άνδρο χωρίς τοίχους εκατέρωθεν, με ελάχιστο εύρος, άλλοτε για προσέλευση σε απώτερο σημείο καλλιέργειας, που αργότερα πήρε την μορφή της δουλείας διελεύσεως, άλλοτε για παρακολούθηση της ακώλυτης διοχετεύσεως νερού δίπλα στα αντίστοιχα ποτιστικά αυλάκια. Η λέξη καθώριζε απολύτως την χρήση : μονοπάτι, μόνο ένας πατεί. 

    Το μονοπάτι από την Μονή Αγίου Νικολάου-στα Σόρα προς την παραλία  Άχλα.

Οι λιθόστρωτοι δρόμοι ήταν δρόμοι αρκετά νεώτεροι από το τέλος-πιθανολογώ-της Λατινοκρατίας και εντεύθεν. Ήταν λιθοστρωμένοι με όχι ιδιαίτερα μεγάλες πλάκες και κτιστά σκαλοπάτια και απαραιτήτως τοίχους εκατέρωθεν. Ένας τέτοιος δρόμος ήταν η Αρχοντική Στράτα που συνέδεε τα Αηδόνια με την Μεσσαριά και διανοίχτηκε για να τον διατρέχουν οι άρχοντες των χωριών αυτών μετά την εφαρμογή στην Άνδρο του θεσμού του κοτζάμπαση, δηλαδή μετά το 1774. Ασφαλώς θα υπήρχαν και άλλοι παρόμοιοι δρόμοι αρκετά παλαιότεροι.

Ένας απο τους πολλούς λιθόστρωτους δρόμους που καταλήγει στην Ζαγορά. Ο λόγος κατασκευής εκεί, ενός τόσο "περιποιημένου" έργου δεν είναι σαφής.

Τα Καλντερίμια είναι ένα πολύ νεώτερο είδος λιθόστρωτου δρόμου που επεκτείνεται και απλώνεται μετά την πληθυσμιακή αύξηση των αρχών του 19^ου αι και είχε όλα τα μόλις προαναφερθέντα χαρακτηριστικά και επιπλέον ενίοτε της πέτρες σφηνωμένες ασφυκτικά μεταξύ τους, κάθετα στην γή, ώστε το έργο να είναι ακατάλυτο στο διάβα των αιώνων. Τα σκαλοπάτια επίσης κτιστά και για τούτο πιο ευάλωτα και τρωτά από την ανάπτυξη της βλάστησης. 

 

 Ένα πολύ άρτιο καλντερίμι με τις πέτρες κάθετα σφηνωμένες στην γή.    Κατασκευάστηκε τον 19ο αιώνα. 

Αυτονόητο λοιπόν είναι από όσα είπαμε ανωτέρω, ότι οι οδικές αυτές αρτηρίες που εμείς σήμερα απολαμβάνουμε (ως φαντασιακή επιστροφή σε ηπιότερες μορφές βίου; ως επαφή με την φύση; ως ψυχαγωγία;) πρέπει να συναρτώνται με την εξυπηρέτηση που παρείχαν, με τον σκοπό για τον οποίο διανοίχτηκαν και ει δυνατόν με την ιστορική συγκυρία της δημιουργίας τους. Μόνον τότε νομίζω θα περπατούσαμε ενσυνείδητοι διαβάτες του έργου και του Τόπου που διατρέχουμε.

Ως υστερόγραφο θα ήθελα να πω το εξής: Τα τελευταία χρόνια γίνεται, αρκετά έως απολύτως αθόρυβα, ένα σημαντικώτατο έργο στην Άνδρο, αυτό της συντήρησης των οδικών αυτών αρτηριών (αρνούμαι να τα πω όλα μονοπάτια) από την εξ επιλογής ανδριώτισσα κ. Όλγα Καραγιάννη. Χωρίς κομπασμούς ή διαφημίσεις η κ. Καραγιάννη με υπομονή μερμηγκιού εκτελεί το τεράστιας σημασίας έργο της διατηρήσεως αυτού του σπουδαιότατου πλούσιου από πολλές πλευρές έργου, που κληρονομήσαμε, του γυρίσαμε την πλάτη και το καταστρέφουμε καθημερινά. Τις θερμότερες ευχαριστίες μου κ. Καραγιάννη!!!

 Ο δρόμος που συνέδεε την Κατάκοιλο με το Μπατσί, είχε τα χαρακτηριστικά Κουμούνας Στράτας. Η φροντίδα των εθελοντών για την συντήρηση των παλαιότατων αυτών αρτηριών δεν μπορεί να σταματήσει την αδιαφορία και την καταστροφή του "ανθρώπου". Στην προκειμένη περίπτωση πρόκειται για έργο του ΟΤΕ. Η καταστροφή είναι αμετάκλητη. Η στάθμη του δρόμου στην επάνω φωτογραφία, σκάφτηκε, βρίσκεται πιο κάτω από τον τοίχο με τα στήματα που τώρα είναι μετέωρος και θα καταρρεύσει με τις προσεχείς νεροποντές. Η καταστροφή θα είναι ολοκληρωτική. Ευχαριστούμε τον ΟΤΕ για το έργο του...

Σημ.1 Αυτό καθορίζεται αναλόγως των αξιών που έχει ο καθείς ιεραρχίσει για τον εαυτό του.

Σημ. 2 Ο όρος δημόσιος εδώ έχει αποκλειστικά την έννοια της χρήσεως και όχι την ιδιοκτησία, αφού όλη ανεξαιρέτως η γή ανήκε στον Ηγεμόνα όσο-και μόνον όσο-αυτός ήταν Ηγεμόνας της Άνδρου. 

Σημ.3  Το γεφύρι που υπάρχει στα Διποτάματα πρέπει εξ αρχής να έγινε στο σημείο εκείνο. Δεν νομίζω όμως ότι είναι του 13^ου αι. Πιστεύω ότι έχει ξανακτιστεί μεταγενέστερα.  

Σημ. 4 βλ. Νικ. Βασιλόπουλου «το Γεφύρι του ποταμού Άχλα» Νήσος Ανδρος 2013 εκδόσεις Τυπωθήτω σελ.162-168  και Νικ. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο κεφ. το φέουδο του Zen" Εκδόσεις Σοφίας Γαρυφάλλου σελ. 153-155

                                  Δρόμοι.                        Χωρίς σχόλια...