ΤΟ ΛΑΖΑΡΕΤΤΟ ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΚΑΣΤΡΟΥ

  

   Νημπορειός στις αρχές του 20ου αι. Δεξιά ο Άγιος Νικόλαος. Αριστερά οι    Δημοτικές αποθήκες, ο χώρος που είχε διατελέσει Λαζαρέτο της Άνδρου.                                                                                 

Το Λαζαρέττο ή Λοιμοκαθαρτήριο ή Καραντίνα ήταν το κτίριο στο οποίο ώφειλε να διαμείνει κάποιος ναυτικός ή επιβάτης πλοίου ύποπτος για λοιμώδες νόσημα, ώστε να μην μεταδοθεί η νόσος στον τόπο όπου έφθανε το πλοίο. Παρέμενε εκεί για περίπου σαράντα μέρες, εξ ου και καραντίνα από το ιταλικό quarantena (σαράντα quaranta).Σημ. 1.

Ο Περράκης Καμπάνης (στην συντομώτατη αλλά ιδιαίτερα περιεκτική σε πληροφορίες «Ιστορία της Πόλεως Άνδρου και την εξέλιξιν αυτής») παραθέτει μεταξύ των άλλων τα εξής. Το 1831 κατεσκευάσθη εις θέσιν Νειμποργιός Λιμοκαθαρτήριον (Λαζαρέτο) της Άνδρου επί εκτάσεως 1275 τ.μ. υπό της Μονής Αγ. Νικολάου. Εισέπραττε δ’ η Μονή ως δικαιώματα τρία γρόσια δι΄έκαστον άνθρωπον και 2% δια τα εμπορεύματα τα υπό κάθαρσιν. Κατά το 1865 εξηγοράσθη υπό του Δήμου Άνδρου ο χώρος ούτος και είναι αι γνωσταί Δημοτικαί αποθήκαι Νειμποργιού.

O Δ. Πασχάλης στην Ιστορία της Άνδρου αλλά και στην μονογραφία του το Λαζαρέτον της Άνδρου πιο λεπτομερειακός αναφέρει επιπλέον ότι στην διάρκεια της Ρωσοκρατίας της Άνδρου (1770-1774) οι Ρώσοι ανήγειραν Λοιμοκαθαρτήριο στον Νημπορειό. Γράφει μάλιστα ότι η θέση του ήταν εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το κτίριο, που στεγάζει τα ιστιοπλοϊκά σκάφη. Αναφέρει επίσης ότι  αργότερα επισκευάσθηκε πολύ πρόχειρα το Λοιμοκαθαρτήριο.                                                            

Επιπλέον συμπληρώνει ότι Λαζαρέτο υπήρχε από την εποχή της Βενετοκρατίας(sic). Επειδή οι Βενετοί είχαν ανεγείρει Λαζαρέτα στην Κέρκυρα, την Κεφαλονιά, την Ζάκυνθο (βενετικά τότε εδάφη), συμπεραίνει  ότι θα είχαν ανεγείρει και στην Άνδρο αντίστοιχο προνοιακό ίδρυμα. Πέφτοντας και ο ίδιος στην πλάνη της λεγόμενης Βενετοκρατίας λησμονεί ότι η Άνδρος ήταν μία ανεξάρτητη κρατική οντότητα (στα πλαίσια του Δουκάτου της Νάξου) και ότι ουδέποτε οι Βενετοί μερίμνησαν για κρατική πολιτική για ένα τόπο που δεν τους ανήκε. Διαπράττει ένα μικρό ιστορικό σφάλμα. Επιπλέον οι Βενετοί άρχιζαν να κτίζουν Λοιμοκαθαρήρια  στα εδάφη που κατείχαν στο Ιόνιο μόλις το 1588 (Ζάκυνθος και Κέρκυρα) και περί το 1700 στα άλλα νησιά. Οι Λατίνοι της Άνδρου ακολουθούσαν από απόσταση ποικίλες πρωτοβουλίες των Βενετών αλλά η Λατινοκρατία  παύει το 1566 και οι Ηγεμόνες της Άνδρου ουδέποτε κατασκεύασαν τέτοιου είδους προνοιακό κτίριο. Οι Τούρκοι που κατέλαβαν την Άνδρο το 1579 ουδέποτε ασχολήθηκαν με τέτοιες λεπτομέρειες……

Ετσι οι πρώτοι που απεφάσισαν την ανέγερση Λαζαρέτου ήταν οι Ρώσοι μετά την κατάληψη της Άνδρου το 1770. Στην θέση μάλλον που υποδεικνύει ο Πασχάλης.

Μέχρι που επί Καποδίστρια, προ του 1831, αποφασίστηκε η ανέγερση Λοιμοκαθαρτηρίου, έργο που πραγματοποίησε η Μονή Αγ. Νικολάου. 

Μάλιστα ο Πασχάλης γράφει ότι από τις πέτρες του κατεδαφισμένου παλαιού Λοιμοκαθαρτηρίου ανεγέρθηκε ο ναός του Αγίου Νικολάου. 

 Ο ναός του Αγ. Νικολάου που κτίσθηκε με τις πέτρες του πρώτου Λαζαρέτου  που  είχαν κτίσει οι Ρώσοι μεταξύ των ετών 1770-1774. Η εκκλησία έχει πάρει ήδη την  σημερινή της μορφή. 

 Άγνωστο παραμένει το σχήμα του κτίσματος το οποίο έπρεπε να μην έχει παράθυρα προς τον εξωτερικό χώρο, άλλο χώρο δωματίων, αλλά να διαθέτει και εσωτερικό περίβολο για αυλισμό των πιθανώς ασθενούντων. Ερωτήματα προκαλεί η θέση κυριολεκτικά στριμωγμένη ανάμεσα στην θάλασσα και τους βράχους με τον παλαιό λιθόστρωτο δρόμο για Στενιές, πίσω και βόρεια από το κτίσμα. Μάλλον κατελάμβανε μεγαλύτερη έκταση από το σημερινό υπόστεγο των ιστιοπλοϊκών σκαφών. 

Είναι παράδοξο που ακόμα και ένα τόσο πρόσφατο κτίριο δημιουργεί απορίες. Το 1865 περιήλθε στον Δήμο Άνδρου και κατόπιν στέγασε τις Δημοτικές Αποθήκες. 

   Προπολεμική φωτογραφία. Το Λαζαρέτο ήταν αρκετά μεγάλο και το αμέσως μικρό   δεξιά του μικρό κτίριο μάλλον είχε σχέση μ΄αυτό. Το κυρίως κτίριο έχει ήδη προ    πολλού  μετατραπεί σε δημοτικές αποθήκες για τούτο και έχουν διανοιχθεί τόσο    παράθυρα  και πόρτες ασύμβατα με την λειτουργία του ως Λοιμοκαθαρτηρίου.  Αριστερά διακρίνονται τα στηρίγματα μιας πρόχειρης προβλήτας από μέταλλο και  ξύλα.

                                                                         Νίκος Βασιλόπουλος
                                                                     αρχιτέκτων - ερευνητής

Σημ.1 Lazzareto. Λέξη με βενετική προέλευση οφειλόμενη στην ύπαρξη Νοσοκομείου (1512) στην Βενετία με την ονομασία Αγία Μαρία (Παναγία) από την Ναζαρέτ, ή στην λέξη lazzaro που σήμαινε τον λεπρό.  

Το μεσαιωνικό Κόρθι της Λατινοκρατίας.

Το 1841 ο Άγγλος αξιωματικός Tower απαθανάτισε τα Αηδόνια με τους τόσους εντυπωσιακούς πύργους τους. Το όνομα Αηδόνια φαίνεται δεν υπάρχει τον 17ο αι. Είναι μεταγενέστερο. Όσο για τους πύργους αυτοί ανεγέρθηκαν στο σύνολό τους γύρω στα 1700 και μετά. Τρεις ή τέσσερις μόνον έχουν κτισθεί περί το 1600 ή αργότερα και τόσοι παραμένουν έως το 1672 έτος καταστροφής του Κάτω Κάστρου εξ αιτίας της οποίας οι άρχοντες θα ανεγείρουν πολλούς πύργους στην ενδοχώρα της Άνδρου καθώς και στα Αηδόνια και Κόρθι.

Ως προς την βυζαντινή περίοδο (προ του 1207), αυτό που είναι εξακριβωμένο είναι η παρουσία του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου ναού που ανάγεται στον 5^ο ή 6^ο αι. Παράλληλα στο βόρειο άκρο του ακρωτηρίου ο Πασχάλης διεπίστωσε ότι η Αγ. Σοφία έχει ανεγερθεί επί πολυγωνικής βυζαντινής βίγλας. Επιπλέον ο γράφων διεπίστωσε επίσης την ύπαρξη και άλλης πολυγωνικής βυζαντινής βίγλας (Αγ. Τρύφωνας) διαμετρικά απέναντι στο νότιο όρος. Οι δύο βίγλες βρισκόταν σε οπτική επαφή και μάλλον σχετίζονται με ύπαρξη βυζαντινού οικισμού της ίδιας εποχής στην περιοχή Κορθίου. Ύπαρξη καραβοστασιού πρέπει να απηχεί την πραγματικότητα. Από τότε και έως το 1207(;) απαρχή της Λατινοκρατίας δεν είναι βέβαιο ότι υπάρχει αδιάλειπτη κατοίκηση, χωρίς ο ναός του Αγ. Νικολάου να επιβεβαιώνει -κατά τους τελευταίους βυζαντινούς χρόνους- παρουσία οικισμού εκεί, ενός οικισμού, του οποίου μάλλον αγνοούμε ακόμη και το όνομά του κατά την περίοδο αυτή.

 Αριστερά η Αγ. Σοφία η οποία είναι κατά τον Πασχάλη και τον Πολέμη κτισμένη σε ερείπιο βυζαντινού πολυγωνικού πύργου. Δεξιά παρόμοια περίπτωση με τον Αγ. Τρύφωνα του οποίου το ιερό είναι τμήμα πολυγωνικού βυζαντινού πύργου-βίγλας.

Στην αρχή της Λατινοκρατίας  κατασκευάζεται το Άνω Κάστρο,από τον  Marino Dandolo περίπου το 1212(;) το οποίο δεσπόζει σε όλη την κοιλάδα του Κορθίου. Η ανέγερσή του ανέτρεψε πλήρως τα βυζαντινά οικιστικά και αμυντικά δεδομένα, ενώ η φεουδαρχική κοινωνική δομή πιθανά εξαφάνισε άμεσα ή έμμεσα τον ασφαλώς προϋπάρξαντα  μεσοβυζαντινό(;) οικισμό του Κορθίου.

Όπως είναι γνωστό από την διαθήκη του Ηγεμόνα της Άνδρου  Andrea Zen (1437) η Petronilla Crispo μητέρα τού Andrea είχε αποδώσει το 1421 στον δευτερότοκο γιό της Marco, πλην των άλλων, 22 φοράδες οι οποίες όμως δεν επιτρεπόταν να βόσκουν στο Γαύριο, την Εξω Μεριά (κοιλάδα Αγ. Πέτρoυ;), το Απροβάτο και το Κόρθι, καταγεγραμμένο ως Corte. Και οι τέσσερις τόποι αποτελούσαν Γη της Σινιορίας. Οι Γαίες της Αυθεντίας (Signoria) τύχαιναν ιδιαιτέρου καθεστώτος κυρίως επ’ ωφελεία του Ηγεμόνα Σημ.1 Δεν αποκλείεται το Κόρθι – Corte να αποτελούσε τόπο στον οποίο είχε δικαιώματα (και) η Κούρτη – Corte. Σημ. 2. Αν ίσχυε κάτι τέτοιο τότε σ΄αυτήν οφείλεται το όνομα του Κορθίου. Το άμεσο συμπέρασμα είναι, ότι σε συνδυασμό με τους άλλους τρεις αναφερόμενους τόπους, που αποτελούν κοιλάδες δηλ. κατεξοχήν τόπους βοσκής, ο Marco δεν είχε δικαίωμα βοσκής για τις φοράδες του, ώστε εκεί να βόσκουν αποκλειστικώς τα ιπποειδή του Ηγεμόνα. Η κτηνοτροφική καλλιέργεια ιπποειδών αποτελούσε σημαντική πρόσοδο αφού άλογα και μουλάρια είχαν διαρκή ζήτηση από τους Βενετούς της Κρήτης ιδίως σε περιόδους πολέμων. Σε ένα τέτοιο τόπο λοιπόν, (όπου δεν αποκλείεται και η αγροτική εν μέρει παραγωγή ή και η σηροτροφία), εκ προοιμίου   αποκλειόταν οι οικιστικές εγκαταστάσεις ή άλλες δραστηριότητες άλλων κοινωνικών ομάδων άσχετων προς τον Ηγεμόνα. Τουλάχιστον από τις αρχές του 15^ου αι και μετέπειτα.                                                                                    

 Η ονομασία του εξ άλλου, Corte, ελαχιστοποιεί την πιθανότητα εγκαταστάσεως ακόμα και στην πρώιμη περίοδο δηλ μεταξύ 1207-1400. Πάντως οποιαδήποτε άποψη για ωχυρωμένο Κόρθι την εποχή των Λατίνων είναι πέρα για πέρα μύθος και ανήκει στον χώρο της φαντασίας. Το Κάστρο των Λατίνων ήταν ένα και βρισκόταν εκεί ψηλά, πάνω από το (σημερινό) Κοχύλου, δέσποζε και επιτηρούσε ολόκληρη την απέναντι κοιλάδα. Η ζώσα ανάμνηση ότι ο ναός του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου διετέλεσε καθολικός απηχεί ασφαλώς την λατρευτική του χρήση από Λατίνους, ενώ λέγεται, δικαίως ή αδίκως, ότι αυτός ήταν και ο λόγος που εγκαταλείφθηκε… 

 Η λήψη της φωτογραφίας έχει γίνει από το ίδιο το Πάνω Κάστρο, δεξιά διακρίνεται η Φανερωμένη. Αριστερά στο βάθος η κοιλάδα του Κορθίου. Εκεί διακρίνεται το (Άνω) Κόρθι και "στριμωγμένα'' στο βουνό τα Αηδόνια. Ο έλεγχος ασκείται από ψηλά, από το Κάστρο.

Η κατάσταση θα αλλάξει επί Τουρκοκρατίας μετά το 1579 όταν οι Λατίνοι, πρώην καθολικοί και νύν ορθόδοξοι άρχοντες θα εγκατασταθούν σποραδικά τουλάχιστον στο Κόρθι – Αηδόνια και στο Απροβάτο (εκεί που σήμερα ακόμη υπάρχει -όχι τυχαία- ακίνητο της Μονής Αγ. Νικολάου) αλλά και σε όλο τον ζωτικό χώρο του πρώην φέουδου του ίδιου του Ηγεμόνα (Μεσσαριά), αλλά και σε τόπους που κατείχαν οι Σομμαρίπα και οι Τζεν (Στενιές, Πατούρι, Αποίκια).Σημ. 3

Η οικογένεια Δελλαγραμάτικα, ισχυρή φεουδαλική οικογένεια η οποία φαίνεται να κατέχει προ του 1419 το Κάστρο του Μακροταντάλου (Μαρκοντάντολου) και όλο το αναλογούν φέουδο. Αργότερα μάλλον απέκτησε ως φέουδο τον χώρο που κατέλαβε η Μονή της Αγίας. Σημ.4 Ο Gasparo Delagramatica και ο Berto ή Bertuli (ή Μπερτούλης)  Dellagramatica κρατούν αντίστοιχα δύο πλούσιες περιοχές εκεί κοντά, ο πρώτος στην κοιλάδα των Ατενίων και ο δεύτερος εύφορο τόπο από τα Γιάννουλα έως την Ξυλοκαρύδα. Αυτά αρκετά προ του 1600. Η οικογένεια του Agustin ή Austin Daponte ισχυρού επίσης Λατίνου άρχοντα φέρεται να βρίσκεται πλησίον των Δελλαγραμάτικα, οι δε Μπερτούλης Δελλαγραμάτικας και Αουστής Δαπόντες υπογράφουν πληθώρα δικαιοπρακτικών εγγράφων πάντοτε στην βόρεια Άνδρο και προ του 1600 αλλά και λίγο μεταγενέστερα. Η σχεδιασμένη κάθοδός τους προς την νότια Άνδρο θα συνεχισθεί. Όταν προ του 1566, έτους αποπομπής του τελευταίου Λατίνου Ηγεμόνα, πολλοί Λατίνοι άρχοντες αφενός θα μεταστραφούν στο ορθόδοξο δόγμα και αφετέρου θα ζητήσουν την Τουρκική κυριαρχία. Έτσι εν μέσω πλήρους καχυποψίας και πολλαπλών πιέσεων όλοι οι άρχοντες θα κλειστούν στο Κάτω Κάστρο εγκαταλείποντας ολόκληρη την βόρεια Άνδρο αλλά και γενικώς τους πύργους τους στην  ύπαιθρο. Ελάχιστοι δεν θα υιοθετήσουν τον κανόνα αυτό. Όπως ο Μπερτούλης Δελλαγραμμάτικας και ο Αουστής Δαπόντες (μα και ωρισμένοι άλλοι). Οι δύο αυτοί πιθανόν  παραμένουν καθολικοί. Σημ. 5 Εγκαθίστανται στην πρώην Γή της Σινιορίας του Κορθίου με άγνωστη συμφωνία(;). Εκεί αισθάνονται ίσως ασφαλέστεροι κοντά στην Βενετοκρατούμενη Τήνο. Ενδεχομένως μάλιστα να παρέμειναν κρυπτοκαθολικοί για πολλά ακόμη χρόνια. Σημ. 6 Απ΄αυτούς μάλλον λοιπόν θα διαμορφωθούν οι πρώτες νεώτερες οικιστικές εγκαταστάσεις στα μεταμεσαιωνικά πλέον χρόνια. Την εποχή δε αυτή φαίνεται ότι δεν γίνεται μνεία των Αηδονιών ως ξεχωριστού ακόμη οικισμού. 

 Αριστερά το οικόσημο των Da Ponte της Βενετίας παραμένει παρόμοιο στην Κρήτη και απεικονίζει μία γέφυρα (Ponte). Στο μέσον ο θυρεός των Δελλαγραμάτικα. Στην Πάρο παρουσιάζεται ελάχιστα διαφορετικός με κύριο έμβλημα το όρθιο αριστερόστροφο λιοντάρι. Οι Δελλαγραμάτικα θα αλλάξουν τον θυρεό τους κατόπιν των ανυπόφορων πιέσεων που θα εξαπολύσουν οι Οθωμανοί εναντίον των Λατίνων αρχόντων μετά το 1579 με αποκορύφωμα τον στραγγαλισμό 6 ανωτάτων Λατίνων καθολικών που δεν είχαν ασπασθεί το ορθόδοξο Δόγμα το 1633. Για τούτο απόγονος του Μπερτούλη Δελλαγραμάτικα αποφασίζει να εντοιχίσει στον πύργο του (το 1717;) θυρεό με το μετάλλιο βωβό, κενό περιεχομένου. Ο Πύργος σώζεται ελαφρά αλλαγμένος από τους απογόνους της οικογενείας Δελλαγραμμάτικα στ΄Αμονακλειού. 

Στα Τουρκικά Φορολογικά Κατάστιχα του 1670 εντοπίζονται 6 ισχυρές οικογένειες Δαπόντε και μία Δελλαγραμάτικα στο Κόρθι. Γύρω τους θα εγκατασταθεί επίσης μικρός αριθμός κολλήγων και επιστατών. Όμως από τα ονόματα των ενοριακών ναών φαίνεται ότι υπό το όνομα του Κορθίου περιλαμβανόταν και τα σημερινά Αηδόνια. Το τελευταίο σημαίνει μάλλον ότι οι δύο οικισμοί αναπτύχθηκαν παράλληλα στον χώρο που ευρύτερα ωνομαζόταν Κόρθι και όχι ότι εξ αρχής οι οικισμοί δημιουργήθηκαν με δύο διαφορετικά ονόματα. Και πάντως οι εγκαταστάσεις χρονολογούνται φαίνεται από τα τέλη του 16^ου αιώνα. Θα αποτελέσουν για καιρό οικιστικό πόλο με ενδεχόμενο φιλοβενετικό προσανατολισμό. Οι ισορροπίες θα αλλάξουν όταν οι φιλοθωμανικές ορθόδοξες οικογένειες αρχόντων που είχαν εδραιωθεί στην Μεσσαριά θα εγκατασταθούν στ΄Αηδόνια και το Κόρθι, αλλάζοντας τα πράγματα πρώτον μετά την καταστροφή του Κάτω Κάστρου το 1672 και 1674, δεύτερον μετά την προσωρινή κατάληψη της  Άνδρου από τους Βενετούς (1695-1699) και τελευταία μετά την Ρωσική Κατοχή (1770-1774) οπότε θα δρομολογηθούν εξελίξεις που θα αναγάγουν το Κόρθι σε τόπο εκλογής κοτζαμπάσηδων (ενίοτε) σε αντιδικία προς την Μεσσαριά-Αποίκια-Πατούρι-Στενιές κ.α.). 
Τον ρόλο μιάς δεύτερης άτυπης πρωτεύουσας της Άνδρου θα διεκδικεί για χρόνια το Κόρθι με το αναπτυσσόμενο επίνειό του, τον Γιαλό (Όρμο) και τους τελευταίους άρχοντες να καθορίζουν τα κοινά από θέσεις κοινωνικής ισχύος.  σημ.7                                   

Ο πύργος στον Γαλαγκά του¨Σαργιάννη" στην περιοχή (Άνω) Κορθίου. Παλαιότερα πρέπει να ανήκε σε Καμπάνη. Ωστόσο από τα γενικά και επιμέρους χαρακτηριστικά ο πύργος φαίνεται παλαιότερος των αρχών του 18ου αι. Θυμίζει παλαιότερο κτίσμα ίσως αρχής ή μέσων του 17ου και στην περίπτωση αυτή θα πρόκειται για πύργο ανήκοντα σε μία από τις έξη οικογένειες Δαπόντε που απαντώνται στην περιοχή κατά το 1670.

  Νίκος Βασιλόπουλος

  αρχιτέκτων - μηχανικός

Σημ.1 βλ. Δ. Πασχάλη «η Ανδρος» τόμ. Β΄ Εστία 1927 σελ. 65

Σημ.2 Κούρτη ανώτατο φεουδαλικό δικαστικό όργανο αποτελούμενο από τους ανώτερους τιμαριούχους.

Σημ.3 Η Μονή του Αγ. Νικολάου είχε τις καλύτερες σχέσεις με τους Λατίνους άρχοντες αλλά και τους Βενετούς της Τήνου, στον αντίποδα της τουρκόφιλης Μονής της Αγίας. βλ.Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ. 27, 130-169 και 303

Σημ.4 βλ. Δ.Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» Πέταλον Παράρτημα και Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015

Σημ.5 βλ. Σ. Συμεωνίδη «οι εκχριστιανισμοί Μωαμεθανών αίτιο κατηγορίας στις διαμάχες των Καθολικών» Ανάτυπο Τόμ. ΙΒ’ Ε.Ε.Κ.Μ. 12 -1995- σελ. 183-285 και Ν. Βασιλόπουλου ως ανωτέρω σελ. 298  

Σημ.6 ο ναός του Αγ. Ερμολάου Αηδονιών -πλην της baroque εξωτερικής παρουσίας του- έχει στοιχεία που υποδεικνύουν λατρεία για τα δύο δόγματα σε πλέον όψιμη εποχή.

Σημ.7 Ενδεικτικά να πούμε ότι ο τελευταίος ίσως άρχοντας με το σπάνιο ιταλικό εξελληνισμένο όνομα βαπτίζεται το 1848 στον Γιαλό ο Χρυσής Καμπανάκης φέροντας δηλ το όνομα του Crusi(no) Sommaripa. Να προσθέσουμε επίσης, ότι προπολεμικά Δήμαρχος είχε διατελέσει ο Περικλής Καϊρης άτομο με κύρος, πατέρας του γνωστού γιατρού Πέτρου Καϊρη.

ΑΜΟΛΟΧΟΣ Άγιος Δημήτριος

 Άγιος Δημήτριος 

                            Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στον Αμόλοχο.

Όπως φαίνεται στην άνω βόρεια Άνδρο δηλαδή από το Γαύριο και βορειότερα υπήρχε διαρκής ή επαναλαμβανόμενη κατοίκηση τουλάχιστον από τα πρώτα βυζαντινά χρόνια.

Πάντως οι Λατίνοι που κατέκτησαν την Άνδρο μετά το 1207,  αναμφίβολα βρήκαν Ρωμηούς κατοίκους στην περιοχή, ενώ ελληνικά επίθετα επέζησαν της Λατινοκρατίας. Σ΄αυτά ήρθαν να προστεθούν και επίθετα Λατίνων μη αρχόντων. Οφείλω μάλιστα να παρατηρήσω ότι τα επίθετα των τελευταίων, στην ευρύτερη αυτή περιοχή, είναι περισσότερα από οπουδήποτε αλλού στην Άνδρο. Σημ.1

Το ιστορικό πλαίσιο

Ακολουθεί η εγκατάσταση Αλβανών εποίκων με γενικώς αποδεκτή την χρονική περίοδο γύρω στα 1420. Εποχή που καθορίζεται από την γενικώτερη οργανωτική προσπάθεια του χαρισματικού Ηγεμόνα της Άνδρου Πιέτρο Αντρέα Τζεν. Ο τελευταίος κατέβαλε ιδιαίτερες προσπάθειες για την ανασυγκρότηση και την άμυνα της Άνδρου. Ενδεχομένως για να αντιμετωπίσει τις σφαγές και τον εξανδραποδισμό που υπέστησαν οι Κυκλάδες από τους Τούρκους το 1403. Επανέλαβε αυτό που έκαναν οι Βενετοί στις κτήσεις τους, εποικίζοντας το νησί με Αλβανούς για την αντιμετώπιση της συμφοράς που είχε προηγηθεί.

Οι Αλβανοί λοιπόν εγκαταστάθηκαν στον Αμόλοχο με τον θεσμό του κολλήγα, οπότε καθόλη την διάρκεια της Λατινοκρατίας οι νέοι αυτοί Ανδριώτες, όπως και όλοι οι υπόλοιποι κολλήγες, δεν είχαν το δικαίωμα να εγκαταλείψουν αυτό το φέουδο. Σημ.2

Η κατάσταση που επικρατούσε μέχρι τότε στον Αμόλοχο ήταν μάλλον απελπιστική. Εκεί βρισκόταν ένας Λατίνος φεουδάρχης με τον πύργο του (πρόκειται για τον πύργο που επισκεύασε ο Γιαννούλης Δημητρίου) και είχε κτίσει πολύ κοντά ένα μικρό δίκλιτο δίκογχο ναό για την λατρεία των δύο δογμάτων, τον σημερινό πλησίστιο ερειπωμένο ναό των Αγ. Νικολάου και Στυλιανού. 

 Φωτό. Ο ναός των Αγ. Νικολάου και Στυλιανού πολύ κοντά στον Πύργο του Αμολόχου. Είναι δίκλιτος, δίκογχος και χωρίζεται με καμάρες σε δύο κλίτη. Είναι ο μοναδικός που έχει μία μόνη είσοδο δυτικά, ενώ οι παλαιοί "κυκλαδίτικοι" την έχουν στον Νότο. Απ΄αυτήν μπαίνει κανείς στο βόρειο κλίτος (των καθολικών) το οποίο στο ιερό του δεν έχει τοιχοθυρίδα προσκομιδής ενώ στο νότιο, των ορθοδόξων, υπάρχει κατασκευασμένη στον βόρειο τοίχο. Είναι "σύγχρονο"  κτίσμα με τις γωνίες του ορθογώνιες. 

Το μέγεθός του φανερώνει και τον αμελητέο αριθμό των ορθοδόξων Ρωμηών κολλήγων προ της αφίξεως των Αλβανών.  Ο ναός πρέπει να ανεγέρθηκε γύρω στα 1400 αν κρίνουμε από τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του και τους αντιστοίχους παλαιότερους ( Αγ. Κυριακή Ρέμματα, Παναγίτσα Υψηλού και Αγ. Ιωάννης Θεολόγος πλησίον Φαράλη) που διατηρούσαν ακόμη κυκλαδίτικες γραμμές, κάτι που δεν συμβαίνει με τον εν προκειμένω ναό. Σχετικά σύντομα (1500;) και για λόγους που δεν είναι σαφείς κτίσθηκε νέος μεγάλος δίκλιτος δίκογχος ναός για τα δύο δόγματα, αυτός των Αγίων Πάντων. Σημ.3

  Φωτό Ο ναός των Αγίων Πάντων άν και παρουσιάζει στοιχεία που δείχνουν έλλειψη  τεχνικών γνώσεων που ωδήγησε σε κατασκευή των σχεδόν κολοσσιαίων καμαρών  ωστόσο εναρμονίζεται με τα νέα αρχιτεκτονικά πρότυπα των δύο θυρών, της  συμμετρίας θυρών και κλιτών τις ευθείες και τις ορθές γωνίες που αντανακλούν "σύγχρονες" αντιλήψεις. Η θύρα για τους καθολικούς υψηλότερη και φαρδύτερη ...

Κατά τα φαινόμενα οι φεουδάρχες Μόροι (Mori) κρατούσαν με σιδερένια πυγμή τον σχηματιζόμενο αρβανίτικο πληθυσμό του τιμαρίου τους. Μνημονεύεται ολόκληρη μάχη με Tούρκους πειρατές το 1510 στον Αμόλοχο και το 1521 Αρβανίτες που δεν υποφέρουν την σκληρότητα των Mori κατέφυγαν «παράνομοι» δραπέτες στην Σικελία όπου ζήτησαν να εγκατασταθούν ως κολλήγες στα τιμάρια του βαρώνου Alfonso Peralta. Σημ.4

Ωστόσο μάλλον ο νέος αρβανίτικος πληθυσμός του Αμολόχου που συγκρατήθηκε με τον καταπιεστικό(;) αυτό τρόπο εκεί, φαίνεται ότι διατηρήθηκε και αυξήθηκε. Έτσι η Τουρκοκρατία (1579) βρίσκει τον οικισμό πολυπληθή. Γεγονός που θα επιταθεί αργότερα και θα οδηγήσει μακροπρόθεσμα στην ανάδειξη του Αμολόχου ως του Μεγάλου Χωριού της Άνδρου. 

Κατά τα φαινόμενα μετά την απαρχή της Τουρκοκρατίας, για τον αυξανόμενο αριθμό κατοίκων του οικισμού, απαιτείται και άλλος μεγάλος ενοριακός ναός. Ετσι ανεγείρεται ο ναός του Αγ. Δημητρίου. Ένας μεγάλος φαρδύς τρίκλιτος ναός, πιθανά μετά το 1600 στις αρχές ή στα μέσα του 17^ου αιώνα. Πάντως το 1670 ο τρίκλιτος αυτός ναός είναι ήδη κτισμένος και έχει πολλούς ενορίτες. Να υπογραμμισθεί ότι όλοι οι ενοριακοί ναοί που θα ανεγείρουν οι ορθόδοξοι κάτοικοι της Άνδρου θα είναι τρίκλιτες βασιλικές. Σημ. 5. 

Στο σύνολό τους θα κτισθούν μετά τις αρχές του 18^ου αιώνα. Σημ.6.   

Έτσι πιστεύω ότι ο ναός του Αγ. Δημητρίου είναι ο παλαιότερος της κατηγορίας του στην Άνδρο. 

Τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του ναού

Ως προς τα μορφολογικά χαρακτηριστικά του παρουσιάζει μία αξιοσημείωτη «αρχαϊκότητα». Εν πρώτοις να πούμε ότι έχουν προηγηθεί οι δίκλιτοι δίκογχοι που ανεγείρονται πριν το 1500(;) και ακολουθούν τις νεώτερες αντιλήψεις με ευθείς τοίχους, ορθές γωνίες, συμμετρία και γενικά αντιλήψεις ορθολογισμού και πάντως έχουν σαφώς απομακρυνθεί από τις κυκλαδικές καμπύλες και τις σχεδόν τυχαίες κατόψεις που ακολουθούν τις συγκυρίες χωρίς απαρέγκλητους κανόνες. Έτσι και ο Αγ.Δημήτριος ακολουθεί τους νέους μορφολογικούς κανόνες επηρεασμένος από την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική των Λατίνων της Άνδρου.     
Θα έλεγε λοιπόν κανείς ότι δόθηκε εντολή στο συνεργείο των κατασκευαστών να φτιάξουν μία εκκλησία, η οποία αντί για δύο κλίτη να έχει τρία. Όντως γνώριζαν καλά να κατασκευάσουν τις δίκλιτες και έτσι αντί για δύο κλίτη έφτιαξαν τρία. Τίποτα δεν προδίδει εξωτερικά ότι πρόκειται για τρίκλιτο ναό. Να υπενθυμίσω ότι όλες οι άλλες τρίκλιτες της Άνδρου που κτίσθηκαν αργότερα, έχουν το μεσαίο κλίτος αφενός φαρδύτερο έναντι των πλαϊνών και αφετέρου υψηλότερο. Έτσι στους ναούς αυτούς το μεσαίο μεγάλο κλίτος προσδίδει μεγαλοπρέπεια και υποδεικνύει καλύτερα ότι σ΄αυτό αντιστοιχεί το ένα και μοναδικό ιερό και τελείται το κύριο μέρος της λειτουργίας (ενώ στους δίκλιτους οι λειτουργίες ήταν δύο -καθολική και ορθόδοξη- μία για το κάθε κλίτος, με τον ναό στην ουσία «κομμένο» στα δύο λόγω των δύο δογμάτων ανά ένα κλίτος). Ο Αγ. Δημήτριος δεν υπογραμμίζει μέσω του μεσαίου κλίτους την σημαντικότητα τού ενός πλέον λατρευομένου δόγματος. Είναι θα έλεγε κανείς, σαν ενδιάμεσος τύπος μεταξύ δικλίτων και τρικλίτων ναών.

   Φωτό. Τα τρία κλίτη όμοια μεταξύ τους ως προς το ύψος και σχεδόν ως προς το εύρος.    Θυμίζουν ακόμη έντονα τα κλίτη των ναών για τα δύο δόγματα. ..                                                                         

Επίσης μία άλλη παραδοξότητα που έλκει την καταγωγή της στις δύο εισόδους των παλαιοτέρων δικλίτων είναι οι δύο θύρες του Αγ. Δημητρίου, που αντιστοιχούν στο μεσαίο και αριστερό κλίτος. Το δεξιό κλίτος (των παλαιών δικλίτων που αντιστοιχούσε άλλοτε στους καθολικούς) του Αγ. Δημητρίου δεν διαθέτει θύρα σαν ρήξη και απόρριψη ως προς την τέως Καθολική χρήση του. Ενώ κατόπιν όλοι οι νεώτεροι τρίκλιτοι της Άνδρου έχουν άλλοτε τρείς θύρες και άλλοτε μία. 
Επίσης στον Αγ. Δημήτριο όλα τα κλίτη διαθέτουν μία παρόμοια κόγχη λες και πρόκειται για τρία ιερά. Είναι σαν ανάμνηση των δύο κογχών των δύο κλιτών για τα δύο δόγματα αλλά και σαν δισταγμός ως προς την βαρύτητα του ιερού έναντι των κογχών της προσκομιδής και του διακονικού.  

   Άνω φωτογραφία:  τα κλίτη όμοια ως προς το ύψος με διακριτή την στέγαση με κυπαρίσσια(;) που στηρίζουν την ενιαία επίπεδη στέγη των τριών πλακών. Η προσκόλληση στα πρότυπα των παλαιών δικλίτων ακόμη έντονη. Οι είσοδοι διαθέτουν βόλτα με μικρό άνοιγμα  υποτυπώδους φωτισμού. 

 Άνω οι κόγχες ιερού και διακονικού, παρόμοιες, ακόμη προσκολλημένες τουλάχιστον  οπτικά -σαν μεγέθη- με τις κόγχες των δικλίτων ναών, για τα δύο δόγματα. Υπάρχει  βέβαια κατασκευή χαμηλού κτιστού τέμπλου. Δεξιά φαίνεται μικρό άνοιγμα για τον  ελάχιστο φωτισμό, ενός κατά τα φαινόμενα σκοτεινού ναού.

 Φωτό. Το κτίσιμο των καμαρών εξαιρετικό, από ειδικευμένο συνεργείο. Οι κόγχες, προσκομιδής και ιερού πανομοιότυπες. Η έλλειψη παραθύρων και φωτισμού άξια απορίας. 

 

 Εν κατακλείδι θα έλεγε κανείς ότι είναι τυπολογικά τρίκλιτος αλλά ότι διατηρεί μορφολογικά πολλά σοβαρά στοιχεία των δικλίτων ναών. Για τούτο και είναι μοναδικός και πιστεύω ο παλαιότερος των τρικλίτων όλης της Άνδρου. Αποτελεί ναό αλλά και μουσειακό είδος άξιο ανάδειξης και επισκέψεων θρησκευτικού χαρακτήρα.

Θα του άξιζε λοιπόν μία αντάξια αποκατάσταση.

                                                                     Νίκος Βασιλόπουλος
                                                                 αρχιτέκτων - ερευνητής                                                                                                                  Μαίος 2016

Σημ.1. Τα επίθετα Βιδάλης, Κάρλος, Κάτσος, Μαλατάντης, Μανάλης, Μάντζαρης, Μαντζόρος, Μαρτίνος, Μπατής, Μαστροζάννες, Βασταρδής, Πέρρος, Τεντόμας, Τζαννέτος, και Φραγκούλης κατά τον Πασχάλη είναι Λατίνων. Βλ. Δ. Πασχάλη "Ιστορία της νήσου Άνδρου" 1926 Τ. 2ος  σελ.159 Κατά την γνώμη μου το Μπατής είναι το μόνο που ανήκει σε άρχοντα και συγκεκριμένα σε απόγονο του φεουδάρχη Πατέριο (Πατή) Ντε Γκριμάλντι.

Σημ. 2. Σε κανένα από τα φέουδα οι κολλήγες Αλβανοί ή Ρωμηοί δεν είχαν δικαίωμα να το εγκαταλείψουν. Οι Λατίνοι δεν είχαν τον θεσμό του κολλήγα και πρέπει να ήταν επιστάτες ή μικροκαλλιεργητές που εγκαταστάθηκαν στην διάρκεια της Λατινοκρατίας, ίσως όμως και όταν οι Λατίνοι άρχοντες εγκατέλειψαν την βόρεια Άνδρο, αφήνοντας έμπιστους ανθρώπους στην θέση τους, γεγονός που πιθανόν συντελέστηκε στα μέσα του 16ου αι. και μετά, και πάντως πρό της Τουρκοκρατίας (1579). 

Σημ. 3. Βλ. Νίκου Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ. 79-80

Σημ. 4 βλ. Τίτου Γιοχάλα «Άνδρος -Αρβανίτες και αρβανίτικα» εκδ. Παττάκη σελ. 20-21 και Νίκου Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ.75-82

Σημ. 5 Με μοναδική εξαίρεση τον Αγ. Νικόλαο Μεσσαριάς που αν και τρίκλιτος έχει και τρούλλο). Ανεγέρθηκε το 1737 στην θέση ναού βυζαντινού ρυθμού.

Σημ.6 Ακόμη και ο σημερινός τρίκλιτος του Αγ. Νικολάου του Κοχύλου, χωριού που δημιουργήθηκε αμέσως μετά την Οθωμανική κατάκτηση δηλ. λίγο μετά το 1579 είναι μεταγενέστερος, ξανακτισμένος και προφανώς μεγαλύτερος του αρχικού.