Τα μάσκουλα της Άνδρου

Cannone a mascolo XIV- XVI αιώνας.

"Il mascolo è la parte posteriore amovibile degli antichi cannoni a retrocarica"

Ποιός Ανδριώτης ή άλλος που επισκέπτεται την Άνδρο το Πάσχα δεν ξέρει τα μάσκουλα; Πρόκειται για βεγγαλικά επαναχρησιμοποιούμενου τύπου, που προκαλούν ένα αφάνταστα δυνατό θόρυβο. Είναι μικρά σιδερένια δοχεία (συνήθως 15-30 εκ ύψος) πολύ χοντρών τοιχωμάτων, όπου χύνεται μπαρούτι, το οποίο συμπιέζεται σε υπερβολικό βαθμό με κονιορτοποιημένη πέτρα ή άλλα υλικά ώστε η έκρηξη να είναι όσο το δυνατόν πιο εκκωφαντική. Η ανάφλεξη επιτυγχάνεται με φυτίλι που εισάγεται από μικρή τρύπα στο κάτω μέρος του στρογγυλού δοχείου. 

 Νέοι των Στενιών τις μέρες του Πάσχα γύρω στο 1960. Τα μάσκουλα είναι γεμισμένα και έτοιμα.

Παλαιότερα τα μάσκουλα είχαν ακριβώς την ανωτέρω μορφή καθώς και πλάγια χειρολαβή σαν της καράφας. Κατόπιν χρησιμοποιήθηκαν και σιδερένιες οβίδες του πυροβολικού. Αργότερα το μάσκουλο τελειοποιήθηκε παραγγελμένο σε μηχανουργεία με λεπτή πλατειά βάση ώστε να είναι σταθερώτερο αλλά και να εμποδίζεται η κατάχωσή του σε περίπτωση μαλακού υπεδάφους κατά την έκρηξη. 

Ποιό είναι το χωριό που πρωτοεμφανίστηκαν και από το οποίο διαδόθηκαν τα μάσκουλα. Όλοι το γνωρίζουν, είναι οι Στενιές…  Ακολούθησαν τα Αποίκια πολύ νωρίς. Μεταγενέστερα οι Στραπουργιές και τα Λάμυρα. Πολύ τελευταία το Βραχνού και η Χώρα με συνέπεια…

Όταν προ ετών, επισκεπτόμενος την Μάλτα, επεξεργαζόμουν τις προθήκες του Πολεμικού Μουσείου των Ιπποτών του Αγ. Ιωάννου με απέραντη έκπληξη αντίκρυσα... 6 ή 7 μάσκουλα και τις επεξηγήσεις για τα κανόνια που αντιστοιχούσαν σ΄αυτά. Απ΄ότι κατάλαβα λοιπόν τα μάσκουλα ήταν κινητά τμήματα πρώιμων κανονιών, που λειτουργούσαν σαν πολύ χοντρό σιδερένιο επαναχρησιμοποιούμενο φυσίγγι, το οποίο άναβε με φυτίλι. Μέσα στο μάσκουλο έριχναν μπαρούτι και την αντίστοιχη μικρή στρογγυλή σιδερένια μπάλα-οβίδα. Τοποθετούσαν εν συνεχεία το μάσκουλο οριζόντια στην ειδική υποδοχή της κάννης και άναβαν. Η εκπυρσοκρότηση μέσα από την κάννη ωδηγούσε και κατηύθυνε την μπάλλα σε αρκετή απόσταση. Δεν είμαι ειδικός της βαλλιστικής για να εξειδικεύσω το θέμα. Ωστόσο ένα είναι βέβαιο, ότι η μικρή αυτή μπάλα δεν είχε ως στόχο τείχη αλλά το επιτιθέμενο ιππικό καθώς και τα «μαλακά» τοιχώματα ενός (ξύλινου βέβαια) πλοίου της εποχής. Τα κανόνια με μάσκουλο χρησιμοποιήθηκαν από τον 14^ο έως τον 16^ο αιώνα κυρίως από τους Ιταλούς αλλά και από τους Μαλτέζους δεινούς ναυτικούς με στόλο εξαιρετικά επίφοβο για τους Οθωμανούς.                    

Είναι πιθανή η χρήση τους από όλους τους στόλους της Μεσογείου. Τα μικρά αυτά κανόνια είχαν το προσόν ότι με πολλά έτοιμα μάσκουλα γινόταν δυνατόν να επιτυγχάνουν πολλές βολές σε ελάχιστο χρόνο, ενώ τα συνήθη κανόνια απαιτούσαν πολύ χρόνο μέχρι να επαναγεμισθούν και να ξαναβάλλουν. 

  Στην πρώτη φωτογραφια εκτίθενται στην βιτρίνα του μουσείου των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννου εφτά μάσκουλα του 15ου αιώνα.

Στην δεύτερη η σχηματική αναπαράσταση του κανονιού,διακρίνεται και το μάσκουλο με την μικρή μπάλα.

Στην φωτογραφία κανόνι με διακριτή (στο μέσον) την υποδοχή όπου τοποθετούσαν οριζόντια το μάσκουλο. Το κανόνι βρίσκεται στο Μουσείο Ναυτικής Ιστορίας της Βενετίας.

Η σχηματική αναπαράσταση ενός μικρού κανονιού που ονομάζεται falconetto a mascolo

 

Η ακριβής ονομασία είναι ιταλική, mascolo (ή masculo στα βορειοϊταλικά) και σημαίνει κατά λέξη, το "αρσενικό" που προσαρμόζεται στο κατάλληλο άνοιγμα, εν προκειμένω των κανονιών και που αποδόθηκε από τους εμπνευστές τους. Cannone a mascolo και φαίνεται ότι πρωτοχρησιμοιήθηκε από τους Γενοβέζους και μάλιστα στην Γενοβέζικη Ανατολή, Levante Genovese. Σήμερα χαρακτηρίζεται ως antico mortaletto ligure, παλαιός λιγουριανός ολμίσκος. Από τους  Γενοβεζους, Βενετούς και όλους τους ιταλόφωνους Λατίνους πέρασε η λέξη mascolo κατευθείαν στα ελληνικά.

Στις μέρες μας τα μάσκουλα χρησιμοποιούνται στην Ιταλία, όπως και στην Άνδρο, σε θρησκευτικές γιορτές της ευρύτερης περιοχής της Λιγουρίας αρχές Ιουλίου και 15αύγουστο (Montallegro και Rapallo).

Φωτογραφίες από τις γιορτές στην ενδοχώρα της Γένοβας συγκεκριμένα στο Montallegro και στο Rapallo. 

 

Στην Verzemma υπάρχει γιορτή ονομαζόμενη sparata di mascoli ("σμπαράδα" των μάσκουλων). 

Πάνω γέμισμα μάσκουλου (όπως γινόταν και στην Άνδρο) και κάτω παλαιά μάσκουλα της Verzemma. Χρησιμοποιούνται επίσης και στην Lucca, Viterbo, Frosinome, Caserta, Messina κ.α. 

 

Τώρα όμως σε εμάς τίθεται το εύλογο ερώτημα:  ποιά η σχέση των μάσκουλων με την Άνδρο και ειδικώτερα με τις Στενιές, δηλαδή με το χωριό αυτό όπου χάνεται στον χρόνο η συνήθεια αυτή, εάν ληφθεί υπ΄όψιν ότι η πολεμική χρήση τού εν λόγω κανονιού εξαφανίζεται πολύ νωρίς, πολύ πιο γρήγορα από τον 18^ο αιώνα μάλλον στις αρχές του 17^ου.  Και ήταν δυνατόν να θυμόταν αυτή την πρακτική; ή απλούστατα την διατηρούσαν από τον καιρό που βρισκόταν σε χρήση; ή όταν (το πιθανώτερο) έδυε ως πολεμικό όπλο. Γεγονός που σημαίνει ότι η χρησιμοποίηση του μάσκουλου ως βεγγαλικού είναι πολύ παλαιά και δημιουργείται μετά την αχρήστευση αυτών των κανονιών. Τότε που τα κανόνια με μάσκουλο δεν ήταν πλέον σε χρήση αλλά που η χρήση τους ήταν ακόμη γνωστή και νωπή.

Το μάσκουλο, με την ίδια ονομασία, χρησιμοποιείται ως βεγγαλικό και σε δύο οικισμούς της Μάνης και είναι σχεδόν πανομοιότυπο με αυτό της Άνδρου. Η Μάνη διετέλεσε μέρος του βενετικής εμπνεύσεως "Βασιλείου του Μορέως - Regno di Morea" κατά τον έκτο Τουρκοβενετικό Πόλεμο 1685-1699. Οι Βενετοί είχαν στενές σχέσεις με τους Μανιάτες που ήταν βενετόφιλοι, φανατικοί εχθροί των Οθωμανών, τους χρησιμοποιούσαν δε στις μάχες σαν άτακτο σώμα. Οι Βενετοί έχασαν τον Μοριά το 1715. Η εξοικείωση των Μανιατών με τα όπλα της εποχής, που είχαν σε χρήση οι Βενετοί ήταν αυτονόητη. Θεωρώ λοιπόν ότι και εκείνοι σκέφθηκαν να χρησιμοποιήσουν αργότερα τα άχρηστα πλέον μάσκουλα ως βεγγαλικά, από τον 17ο αι. και αργότερα, εποχή που λήγει οριστικά η χρήση των αντίστοιχων κανονιών.  Ως εκ τούτου η γνωριμία αλλά και η χρήση του μάσκουλου στον ελλαδικό θαλασσινό χώρο είναι δεδομένη και φαίνεται να ξεπερνά τους τρεις αιώνες!

Ποιά ήταν η σχέση των Ανδριωτών και ιδιαίτερα των Στενιωτών με τα cannoni a mascolo που ως πολύ αποτελεσματικό στόχο είχαν πλοία; Αναμφίβολα είχαν γνωρίσει τα όπλα αυτά που χρησιμοποιήθηκαν κυρίως τον 15^ο και 16^ο αιώνα. Όταν  τα μάσκουλα σκούριαζαν, άχρηστα πλέον δίπλα στα κανόνια, ίσως, οι Στενιώτες διατηρώντας την ανάμνηση και την απαραίτητη γνώση της χρήσης τους, τούς δημιουργήθηκε-φαίνεται-η σκέψη για χρήση τους ως πυροτεχνημάτων. 

Έτσι με την εγκατάλειψη του συγκεκριμένου όπλου διατήρησαν το τμήμα εκείνο, το μάσκουλο, καθιερώνοντάς το ως βεγγαλικό. Και δεν ήταν οι μόνοι...  

       
                                                                                 Νίκος Βασιλόπουλος
                                                           αρχιτέκτων - ερευνητής

Ετυμολογικό Λεξικό TRECCANI στο λήμμα mascolo : 

màscolo (o màsculo) agg. e s. m. [dal lat. mascŭlus; cfr. [...] . e s. m. Maschio (nei suoi due usi, di agg. e di sost.): congiungimenti di mascoli con femmine 

Σημείωση: 

Το ανωτέρω χαρακτηρίζεται ως σπανιώτατο δείγμα κανονιού-του Ναυτικού-με μάσκουλο (rarissimo cannone a mascolo) Το μάσκουλο φαίνεται στην ειδική υποδοχή σε οριζόντια θέση.

 Μάσκουλα από το Μουσείο του Βατικανού. Τις φωτογραφίες μου παραχώρησε ο Νικ.Εξαδάκτυλος, η δε λήψη τους έγινε απο τον Μιχ.Λ.Πολέμη, προ ενός έτους. Απο την ετικέτα αναφέρεται ότι  τα συγκεκριμένα μπρούτζινα μάσκουλα είχαν κατασκευασθεί κιόλας  αποκλειστικά ως βεγγαλικά (fuochi d'arτificio). Τελευταίο τέταρτο του 15ου αιώνα.

Διποτάματα -Ο δρόμος

 Ο παλαιότατος λιθόστρωτος δρόμος (δεν είναι μονοπάτι) στο  σημείο των Διμοταμάτων με το γνωστό γεφύρι στο κέντρο.


O Bartolomeo dalli Sonetti (εκδ. Venezia έτος 1485), για την είσοδο-Πύλη του Κάτω Κάστρου έγραφε : E per un degno ponte a lei se va e in capo glie tre strate nel intrare = και από μία άξια γέφυρα πηγαίνει κανείς (στο Κάστρο) και στην κορυφή οι τρείς στράτες για να μπείς.

Από τις τρείς η νοτιώτερη στράτα -μπροστά από την πύλη του Κάτω 
Κάστρου- ήταν αυτή που κατευθυνόταν στο Πάνω Κάστρο...) Σημ 1

  Στην λιθογραφία του Tournefort (1700) αποτυπώνονται οι τρεις  στράτες (με κόκκινο). Η νοτιώτερη (με μαύρο βέλος) είναι που  κατευθύνεται στο Πάνω Κάστρο και περνά από τα Διποτάματα.  Κατέβαινε περίπου από τα σημερινά "Χασαπιά" και  προχωρούσε σχεδόν όπως ο σημερινός στενός αμαξιτός προς  Παραπόρτι για να διεκπεραιωθεί στην απέναντι πλευρά και να  πλησιάσει το βουνό. Για να περάσει το ποτάμι είχε δημιουργηθεί  (σε άγνωστο χρόνο) το ξεχασμένο μισοχωμένο γεφύρι που επιζεί στις μέρες μας χωρίς κοίτη, αφού ο ποταμός κινείται σήμερα λίγο βορειότερα.

Ο Μαρίνο Δάνδολο-Βενετός ευγενής-κατέλαβε την Άνδρο, μάλλον το 1207. Δημιούργησε ένα ανεξάρτητο κρατίδιο, στο οποίο ήταν ο ίδιος Ηγεμόνας, υποτελής στον Δούκα της Νάξου.

Στην μικρή Ηγεμονία του, έκτισε ο ίδιος (όχι το Βενετικό κράτος), τρία Κάστρα, το Κάστρο του Μακροταντάλου (Μαρκοντάντολου) στην βόρεια Άνδρο, το Κάτω Κάστρο (Castel da basso) που κατέστησε πρωτεύουσά του στην κεντρική Άνδρο και το Πάνω Κάστρο (Castel di Alto) στην Νότια Άνδρο. Συνέδεσε λοιπόν τα τρία κάστρα μεταξύ τους με δρόμο για την γρήγορη επέμβαση από το κέντρο προς τον Βορρά ή τον Νότο, τού τόσο μακρόστενου νησιού, της επικράτειάς του.

 Στον χάρτη φαίνονται τα τρία Κάστρα (μαύρες κουκκίδες) που έκτισε ο Δάνδολο και με (πράσινο) ο δρόμος που τα συνέδεσε. Το κάτω από το Κάτω Κάστρο τμήμα είναι ο δρόμος που αναφερόμαστε. Το επάνω τμήμα κατευθύνεται στο Κάστρο (Πύργο) του Μακροταντάλου και είναι η Φαρδειά Στράτα. Το έργο ήταν κολοσσιαίο και εξαιρετικά υψηλής σημασίας για την ασφάλεια του κρατιδίου που ίδρυσε.

Το δίκτυο αυτό ήταν στρατηγικής σημασίας, ήταν μία κυριολεκτική ραχοκοκκαλιά εντελώς απαραίτητη για την άμυνα της Άνδρου. Ο χρόνος από το Πάνω Κάστρο στο Κάστρο του Μακροταντάλου δεν ήταν πάρα πάνω από 5μιση ώρες με άλογο!!! Με το αυτοκίνητο σήμερα απαιτούνται σχεδόν τρείς ώρες…                                                                                                       

Ο δρόμος που μας ενδιαφέρει και περνάει από τα Διποτάματα, δημιουργήθηκε στις αρχές του 13^ου αιώνα δηλαδή κατά τα φαινόμενα πριν το 1220. 

Σημ 2. 

Ήταν εξαιρετικής κατασκευής και αντοχής. Δηλαδή τα απαραίτητα απειράριθμα σκαλοπάτια της ορεινής αυτής διαδρομής δεν ήταν κτιστά με μικρές πέτρες, λεπτά πατήματα και κούτελο. Αντίθετα ήταν σχεδόν μονολιθικά ή συχνά με δύο λίθους ή κάποτε πελεκημένα στον βράχο. Έτσι ήταν στέρεα ακατάλυτα από την χρήση στον χρόνο, εύκολα στην συντήρηση αφού δεν υπήρχαν σχισμές που θα επέτρεπαν να φυτρώνουν κάθε χρόνο φυτά ή θάμνοι. Πάντοτε στα κατάντι υπήρχε μαντρότοιχος που οριοθετούσε τον δρόμο ως προς τις ιδιοκτησίες. 

Σημ 3.

Τα επίπεδα τμήματα του δρόμου αυτού ήταν πάντοτε λιθόστρωτα με μεγάλες σχιστόπλακες, μεγάλου πάχους και βάρους ώστε να μην φθείρονται και να μην μετακινούνται λόγω βροχών κ.λπ.      

     

 Παρατηρούμε τα μονολιθικά σκαλοπάτια, ακατάλυτα στον χρόνο  και εύκολα στην συντήρηση να στέκουν εκεί οκτώ ολόκληρους  αιώνες. Το ρουμάνιασμά τους δεν καταστρέφει το σκαλί... 

Σήμερα δεν σώζονται όλοι οι μαντρότοιχοι, ούτε σε όλα τα σημεία οι πλάκες των επίπεδων τμημάτων του δρόμου. Σε λίγα σημεία έχουν αποκατασταθεί, όπως-όπως, ενώ μερικά σκαλοπάτια έγιναν κτιστά (με πολλές πέτρες). Σε άλλα σημεία το οδόστρωμα έχει αντικατασταθεί με νεώτερα καλντερίμια.

  Καλντερίμι άγνωστης εποχής δεν φαίνεται να συμβαδίζει  τεχνικά με το υπόλοιπο οδόστρωμα. Ίσως έγινε  αργότερα.

Ο δρόμος ξεκινούσε από το Κάτω Κάστρο ανερχόταν δίπλα από την σημερινή ιδιοκτησία Καλλιβρούση (Καρλάκα) ανέβαινε και κατέβαινε τα δύο βουνά, περνούσε από το Συνετί (κομβικό σημείο-οικισμό για την επιτήρηση του σχεδόν κρυμμένου και αθέατου κόλπου του Συνετιού), χωνόταν στα Διποτάματα και ανέβαινε ψηλά μέχρι να αντικρύσει το Πάνω Κάστρο. Τότε (το τελευταίο αυτό τμήμα δεν σώζεται σήμερα) στρεφόταν νοτιοανατολικά και κατευθυνόταν στην παλαιά αρχική βορεινή Πύλη του Κάστρου από την οποία φαινόταν απέναντι τοΚάτωΚάστρο.

                                                                                   

                   

Ο παλαιός λιθόστρωτος δρόμος σώζεται ευτυχώς στο μεγαλύτερο τμήμα του και είναι οκτώ αιώνων και βέβαια δεν είναι μονοπάτι... 

  Σ΄αυτή την πλευρά που είναι η βόρεια του Πάνω Κάστρου  έφθανε ο δρόμος από το Κάτω Κάστρο. Εδώ βρισκόταν και η  αρχική Πύλη του Κάστρου δεξιά. 

Σήμερα, μετά από τα Διποτάματα κατευθύνεται νότια, στρίβει γύρω από το Κάστρο και ανεβαίνει σ΄αυτό από νεώτερη πύλη, το Παραπόρτι,  ανοιγμένη πιθανόν στα τέλη του 15^ου αι. Άλλο τμήμα του κατευθύνεται στο Κοχύλου και κατόπιν στον Γιαλό και είναι μάλλον ακόμη νεώτερος.

Να υπογραμμίσουμε ότι το οδικό δίκτυο Κάτω Κάστρου - Πάνω Κάστρου είναι δρόμος και όχι μονοπάτι στο οποίο μόνο ένας πατεί. Τα μονοπάτια ήταν για εσωτερική αγροτική χρήση μέσα στην ίδια τότε ιδιοκτησία, δεν είχαν ποτέ μαντρότοιχους δεξιά και αριστερά και δεν ήταν ποτέ λιθόστρωτα…

Το γεφύρι

Μέσα στο οδικό αυτό δίκτυο κατασκευαζόταν τα εντελώς απαραίτητα γεφύρια που απαιτούσαν ιδιαίτερες γνώσεις και πληρωμή κάποιου έμπειρου τεχνίτη. Ένα, το μοναδικό άλλωστε, στην περίπτωση αυτή ήταν το γεφύρι των Διποταμάτων. Το σημείο που επελέγη από τεχνική άποψη ήταν ιδεώδες και δείχνει άριστη γνώση των γεφυριών και των απρόβλεπτων, κατά τους χειμερινούς μήνες, ρεμμάτων της Άνδρου. Επειδή δεν είχε μεγάλο άνοιγμα πιστεύω ότι μάλλον χρησιμοποιήθηκε ανδριώτικο συνεργείο. Το γεφύρι δεν δείχνει βενετικής «τεχνολογίας» χαρακτηριστικά ή συνεκτικό υλικό κ.α. Πιστεύω ότι έχει ξανακατασκευαστεί πάλι από ανδριώτες μεταγενέστερα. Σημ 4. Το σύνηθες ελεύθερο πλάτος του καταστρώματος των γεφυριών κυμαινόταν στα 2,00-2,30μ. 

                                                                                                

 Υ.Γ. Το μικρό αυτό άρθρο γράφτηκε για να γνωρίζουμε από πού περνάμε αλλά και να  κατανοήσουμε ότι εκείνοι οι Ανδριώτες δεν δημιούργησαν τον δρόμο από εικαστική  ανησυχία ή από θαυμασμό στην φύση…… 

                                                                                          

                                                                                      Νίκος Βασιλόπουλος
                                                              αρχιτέκτων - ερευνητής

Σημ. 1 Στην πρώτη έκδοση του βιβλίου του έγινε στο Παρίσι 1717 με την γκραβούρα (στα γαλλικά) διακρίνονται οι τρείς δρόμοι. Στην δεύτερη έκδοση Άμστερνταμ, του 1737, στην γκραβούρα (στα ολλανδικά) ο τρίτος -νότιος- δρόμος δεν διακρίνεται.

Σημ. 2 Η κατασκευή των δρόμων δεν απαιτούσε χρήματα επειδή κατασκευαζόταν με αγγαρεία των κολλήγων. Ίσως να πληρωνόταν κάποιος ειδικός φερμένος από την Δύση για ωρισμένες συμβουλές.

Σημ. 3 Οι Λατίνοι και γενικά οι Δυτικοί είχαν ιδιαίτερη εμμονή με την περιχαράκωση και ακριβή προσδιορισμό της ιδιωτικής ακίνητης περιουσίας. Σ΄αυτό οφείλεται το τεράστιο εκείνο έργο των χιλιομέτρων από μαντρότοιχους που συνεχίστηκε ως παράδοση και μετά τους Λατίνους και όχι σε εργασιομανία των Ανδριωτών.

Σημ. 4 Τα γεφύρια που κατασκευάστηκαν με τον βενετικό τρόπο με συνεκτικά υλικό «πουρσελάνας» είναι του ποταμού Άχλα 15^ος αι, των Αποικίων 15^ος αι, της Μελίδας 13^ος(;) και της Στοιχειωμένης 16^ος αι., εξαιρετικής κατασκευής και απίστευτης αντοχής. Οι Βενετοί από πλευράς τους, είχαν ήδη χτίσει παρόμοια στην Κρήτη. Ισως σε απροσδιόριστο χρόνο κτίσθηκε για ανάγκες του ίδιου δρόμου το γεφύρι του Παραπορτιού που προαναφέρω και το οποίο σήμερα δεν έχει κάν κοίτη (πηγαίνοντας στο εστιατόριο του Καλλιβρούση- Καρλάκα).