Χώρα - Ο δρόμος της Αγοράς

 

Η οδός της Παλαιάς Πόλεως της φωτογραφίας, δεν είναι άλλη από τον κύριο δρόμο μετά την Εξώπορτα, μόλις περάσουμε την στοά και μπούμε στο Κάστρο. Είναι εύκολα αναγνωρίσιμος αφού τα σπίτια έχουν μείνει σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτα. Δεν φαίνεται να είναι πλακοστρωμένος, πιστεύω δε ότι η φωτογράφηση έγινε τα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα.

 Ο δρόμος της Αγοράς, έξω από το Κάστρο δηλαδή δυτικά της  Εξώπορτας, είναι μεσαιωνικός, ωδηγούσε στην Μεσσαριά και  αρχικά ήταν πολύ στενώτερος. Διαπλατύνθηκε δεξιά και αριστερά  στις αρχές του 19ου αιώνα. Επίσης μέχρι τότε υπήρχε μεγάλη και  φαρδειά τάφρος, μπροστά από την Πύλη (Εξώπορτα), εκεί περίπου  όπου σήμερα βρίσκεται μέρος της Πλατείας Καϊρη. Η τάφρος    εκτεινόταν στα σημερινά σκαλιά προς Παραπόρτι και Νημπορειό.  Η δε πύλη (Εξώπορτα) έκλεινε κάθε βράδυ από τον Πορτάρη και  άνοιγε το επόμενο πρωϊ. 

 Επί δημαρχίας Γ. Πούμπουρα (1870-1882) αποφασίστηκε να  επιχωματωθεί (μπαζωθεί) η τάφρος. Σε δεύτερη φάση  δημιουργήθηκαν η κλίμακα προς Παραπόρτι και κατόπιν, το 1895,  προς Νημπορειό. Ταυτόχρονα δημιουργήθηκε η πλατεία Καϊρη με  την ανέγερση πολύ υψηλών αναλημματικών τοιχείων, που  διακρίνονται  και σήμερα-δεξιά-κατεβαίνοντας προς Παραπόρτι.  Επίσης δημιουργήθηκε με τον ίδιο τρόπο και ο δρόμος που περνά  από τα "Χασαπιά". Γιαυτό και τα ακίνητα, στη θέση αυτή, (νότια  του δρόμου) οικόπεδα, Ουρητήρια και πάλι οικόπεδα αλλά και  βόρεια (άλλοτε Χασαπιά) ανήκουν στον Δήμο επειδή  δημιουργήθηκαν απ΄αυτόν με επιχωματώσεις σε άλλοτε ιδιαίτερα  κατωφερείς θέσεις. 

 Η νέα αυτή πλατεία ήταν το πρώτο κοινόχρηστο τμήμα που  πλακοστρώθηκε.

 Μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα-από πολλές απόψεις-φωτογραφία.  Η λήψη (γύρω στα 1900) έγινε από τον όροφο της οικίας Περράκη Καμπάνη που βρισκόταν δίπλα ακριβώς (δυτικά) της σημερινής Κρήνης. Θα επρόκειτο για επίσημη εορτή αν κρίνει  κανείς από την παρουσία τριών χωροφυλάκων και την  επιμελημένη εμφάνιση ανδρών και γυναικών με εντυπωσιακά  φορέματα... Το πλέον ενδιαφέρον όμως είναι ότι εκεί όπου  σήμερα ξεκινά η κλίμακα καθόδου προς Παραπόρτι βλέπουμε να υπάρχει (πράσινο βέλος, αριστερά στην φωτογραφία) προστατευτικό στηθαίο (μπαγκάλι). H κάθοδος ξεκινά με αντίθετη φορά απ΄ότι σήμερα εκεί που στέκει ένα παιδάκι (κόκκινο βέλος). Εν συνεχεία στρέφεται κατά 180 μοίρες και φαίνεται, συνεχίζεται κατεβαίνοντας όπως και σήμερα μέχρι το Παραπόρτι. Αριστερά κατεβαίνοντας διακρίνεται αμυδρά ένα από τα αρχικά τόξα της σκεπαστής(;) αυλής του κτίσματος Βλάμη. Το άγαλμα του Θεόφιλου Καϊρη τοποθετήθηκε μεταγενέστερα.* 

 Κατόπιν επί δημαρχίας Γεωργίου Εμπειρίκου 1898-1900 άρχισε η  πλακόστρωση του δρόμου της Αγοράς. Λόγω όμως του θανάτου  του τελευταίου η πλακόστρωση συνεχίστηκε από τον επόμενο  δήμαρχο Νικόλαο Εμπειρίκο επί των ημερών του οποίου  ολοκληρώθηκε το έργο με τις εξαιρετικής ποιότητας σκληρού  μαρμάρου πλάκες. 

'Αγνωστο πότε ολόκληρος ο δρόμος φωτίστηκε από τα  Μπειρικαίικα της Καμάρας (Ρίβας) έως και πέραν της πλατείας  του Γηροκομείου, αλλού με στύλους αλλού με επιτοίχειους  φανοστάτες όπως δείχνουν και οι τρείς φωτογραφίες. Οι κομψοί αυτοί φανοστάτες κατανάλωναν πετρέλαιο και τους άναβε καθημερινά επιφορτισμένο για τούτο άτομο. Αργότερα ηλεκτροφωτίστηκαν με  την ίδρυση της Ηλεκτρικής Εταιρείας Άνδρου.

 

  Η οδός Γ. Εμπειρίκου. Πρώτο αριστερά το κτίριο όπου σήμερα  στεγάζεται στο ισόγειο η Alpha Τράπεζα και στον όροφο το  ξενοδοχείο Αίγλη. Κτίσθηκε από τον Ι. Κορκόδειλο, εφοπλιστή και  επιχειρηματία (ο οποίος είχε κτίσει αποθήκη στο Παραπόρτι, ισόγειο  σημερινής οικίας Περδίκα). Δεξιά διακρίνεται ο δρόμος για  Νημπορειό. Το σπίτι στην γωνία με το ξύλινο "μπουντί", έχει  αντικατασταθεί από πολυκατοικία. Το οδόστρωμα ίσως μόλις  έχει  στρωθεί με πλάκες και εμφανίζει την γνωστή καμπυλότητα. Η λήψη  έγινε στην αρχή του 20ου αιώνα και βέβαια αρκετά προ του 1917  οπότε ανεγέρθηκε η μεγαλοαστική κατοικία του Βογιαζίδη που  λείπει από το βάθος της φωτογραφίας και για τούτο διακρίνουμε  τον λόφο των Ανεμομύλων εντελώς αδόμητο.

 Η σημερινή πλακόστρωση ξαναέγινε με τις ίδιες πλάκες από  τον δραστήριο δήμαρχο Μιχάλη Πολέμη το 1954(;). Κατά μία  πληροφορία ο τελευταίος ήθελε να συνεχίσει την πλακόστρωση  έως το κτίριο Δράκου (σημερινή Αστυνομία). Για λόγους  οικονομίας όμως δεν το ολοκλήρωσε. Επί δημαρχίας Δημήτρη  Γιαννίση ο δρόμος της Αγοράς ξαναστρώθηκε με τις παλαιές  εκείνες πλάκες αλλά και νεώτερες, αρκετά όμοιες, αφού  αρκετές από τις παλαιές είχαν εν μέρει καταστραφεί.  

 Ο δρόμος αυτός αποτελεί σημείο αναφοράς της πολεοδομικής και  οικονομικής ανάπτυξης της Χώρας, χρήζει ιδιαίτερης πάντοτε  μέριμνας και είναι αφ΄εαυτού ένα πολύτιμο στολίδι.

 Ο δρόμος της Αγοράς (Le Marche) πλακοστρωμένος τα πρώτα μετά το 1900 χρόνια. Εκτός από τα διώροφα κτίρια με τα "μπουντιά" που αναγνωρίζονται και σήμερα, διακρίνεται αριστερά η απόληξη του καμπαναριού της Παναγίας της Εξωκαστριανής που βρισκόταν στον κήπο της σημερινής Παναγίας, λίγο πριν από την κατεδάφιση της πρώτης. (Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε στο Facebook στην διεύθυνση Liza' s Photographic Archive of Greece) 

                                                            Νίκος Βασιλόπουλος
                                                       αρχιτέκτων - ερευνητής. 
                                                                                                 

*Την φωτογραφία πήρα από το facebook χωρίς να σημειώσω το όνομα αυτού που την ανάρτησε, γιαυτό και δεν αναφέρω την πηγή αυτή.

Το μοναστήρι της Αγίας Ειρήνης

 Η υποδειγματική αναγέννηση

Γύρω στα 1780 στην περιοχή Αρκόντα άλλοτε στενιώτικου "χώρου", ανεγείρεται μοναστήρι από τον αρχοντικής καταγωγής Λεόντιο Σπυρίδο. Συγκεκριμένα ο Μιχαήλος Σπυρίδος επέτρεψε την ανέγερση Μονής εντός της προικώας περιουσίας της συζύγου του Αννεζιώς Τζώρτζη (Αγαδάκη), από τον αδελφό του μοναχό Λεόντιο. Έτσι η Μονή ανήκε ως κτίριο στον Μιχαήλο, αλλά όχι και το οικόπεδο, νομικό πλαίσιο που απέρρεε από τα φεουδαλικά ήθη. Η ανέγερση έγινε αντί ποσού 1800 γροσίων που είχε λάβει ο Μιχαήλος ως δάνειο.*  Διαδοχικές διαφορές μεταξύ των νέων μοναχών Σπυρίδων και του κοσμικού Μιχαήλου αλλά και δάνεια, ωδήγησαν την μονή σε μαρασμό και επακόλουθο κλείσιμο με το διάταγμα του Αντιβασιλέως Μάουρερ το 1834.

              

Αποτελεί δείγμα μικρού μοναστηριού της εποχής, με σχετικά περιωρισμένες αγροτικές και κτηνοτροφικές δραστηριότητες όπως καταδεικνύουν οι αποθηκευτικοί του χώροι. Η εγκατάλειψή του και η ερήμωσή του μας "φωτογραφίζουν" πολύ καθαρά τον συγκεκριμένο μοναστηριακό τύπο ανέπαφο από αλλοιώσεις και δαιδαλώδεις μετατροπές.   

 Επάνω το μοναστήρι ερείπιο το 1992. Κάτω το 2016, το θαύμα  έχει συντελεσθεί. Αυτό που βλέπουμε είναι σαν εικόνα από το  παρελθόν.

Η εξωτερική θύρα του μοναστηριού το 2006. Δεν υπήρχε πλέον πάτωμα ούτε στέγη στον όροφο. Δεξιά, στο βάθος, το 2016, ο όροφος έχει αποκατασταθεί καθώς και το πάτωμά του (το ταβάνι δηλαδή της στοάς της εισόδου) με τον γνωστό παραδοσιακό τρόπο. 

  Επάνω φωτογραφία, η ισόγεια τραπεζαρία το 2006 χωρίς στέγη στον όροφο και χωρίς ταβάνι στο ισόγειο. Κάτω το 2016 (έχει στεγασθεί ο όροφος) και  κατασκευασθεί το πάτωμά του με τον πλέον παραδοσιακό  τρόπο, με  κορμούς και τετραγωνισμένες σχιστόπλακες. Τα  ανοίγματα διατηρούν τις αρχικές διαστάσεις χωρίς διανοίξεις  και βάναυσες μετατροπές, δήθεν σύγχρονων, αναγκαίων αλλαγών.

 Από τις πλέον εντυπωσιακές ανακατασκευές. Αυτή του διαδρόμου που ωδηγούσε και οδηγεί στην τραπεζαρία και τα κατώγεια του μοναστηριού. Αποχωμάτωση και αποκατάσταση με μεγάλο σεβασμό στην διατήρηση της προτέρας καταστάσεως.  

 Επάνω φωτογραφία με τμήμα του διώροφου ερειπίου. Μέσα στο ίδιο πνεύμα έγινε η ανακατασκευή με απαραίτητη την κατασκευή μικρής κλίμακας (κάτω φωτογραφία στο κέντρο) προκειμένου να γίνει η πρόσβαση σε νέους(;) χώρους φιλοξενίας. Η διακριτικότητα των επεμβάσεων άξια πολλών επαίνων. Τίποτα δεν είναι ξένο, όλα φαίνονται οικεία και γνωστά. (2006-2016)

  Η κατάσταση του ερειπίου ήταν θλιβερώτατη. Δεξιά ένα από τα  παράθυρα που βρίσκεται στην σημερινή κουζίνα. Το άνοιγμα  διατηρήθηκε  ακέραιο.   

 Μεταξύ στοάς εισόδου και ναού. Όπου και να πέσει το βλέμμα όλα παραπέμπουν σε πετρόκτιστο παλαιό μοναστήρι των Κυκλάδων και όχι σε πετρόκτιστα της βόρειας Ελλάδος ή σε νεότευκτες λίθινες κατασκευές κακόγουστου κίτς που πλημμυρίζουν την ύπαιθρο της Χώρας μας.                                                      

  Γωνιά της Τραπεζαρίας... Προσέξτε την πέτρα του εσωτερικού  πρεβαζιού του παραθύρου. Έμεινε αυτή που ήταν αρχικά με τα  μικρά παράθυρα δείγμα μέτρου και ολιγάρκειας, αποδίδοντας  πιστά και απλά την εικόνα της εποχής της δημιουργίας της  Μονής.

 O γράφων μαγνητίζεται από τις αποκαταστάσεις παλαιοτέρων κτισμάτων αλλά και αναμορφώσεις όταν αυτό είναι αναπόφευκτο ή και επιδιωκόμενο. Στην τελευταία περίπτωση μάλιστα η αρχιτεκτονική πρόκληση είναι ίσως μεγαλύτερη........

Εδώ είχαμε να κάνουμε με συνδυασμό όλων των ανωτέρω. Ο ανακαινιστής ήταν ο κ. Λευτέρης Πολέμης γόνος ιερέων με ιδιαίτερη αγάπη για τα λατρευτικά κτίσματα.    Μετά την αγορά του ακινήτου ξεκίνησε την ανακαίνιση του κτιριακού συγκροτήματος της Μονής με σεβασμό, προσήλωση και φροντίδα για ό,τι βρήκε με ιδία δαπάνη και χωρίς φειδώ για ένα ορθό αποτέλεσμα. Τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν είναι όμοια με τα παλαιά όπως τα ξύλινα δοκάρια και οι πλάκες σχιστολίθου. Η επισκευή των αψίδων και το αρμολόγημα είναι διακριτικά ενώ οι καμάρες παντού διατήρησαν την κυκλικότητά τους μέχρι τους λαμπάδες όπου ξεκινά η γένεσή τους. Οι πλάκες από ωπλισμένο σκυρόδεμα που καλύπτουν τα κτίσματα δεν είναι εξωτερικά διακριτές (αφού αυτονόητο είναι ότι τα δώματα δεν μπορούν να γίνουν με χώμα και μπήλιασμα). 
Αυτό που προέκυψε αποτελεί άξιο μνημείο θρησκευτικού τουρισμού. 
Ο ανακαινιστής δεν αρκέστηκε όμως σ΄αυτό, ενδιαφέρθηκε για την στέγαση πολιτιστικών στοιχείων. Μία αίθουσα Πετρωμάτων και φωτογραφιών από την Φύση της Άνδρου, μία αίθουσα μουσικών οργάνων της Άνδρου και μία αίθουσα αντικειμένων της Γραφής μέρος της εκπληκτικής πλουσιώτατης συλλογής του κ. Μιχάλη Καϊρη. Επιπλέον σε μία κίνηση κοινωνικού και βαθειά ανθρωπιστικού χαρακτήρα ο κ. Πολέμης διαμόρφωσε τρία δωμάτια για την φιλοξενία συνοδευομένων παιδιών από τα χωριά SOS και το Χαμόγελο του Παιδιού κάθε δεκαπενθήμερο του καλοκαιριού. Νομίζω ότι ο συνδυασμός θρησκευτικής επίσκεψης σε χώρο συνεπούς μοναστηριακού συγκροτήματος, με παράλληλη την πολιτιστική ανάδειξη αλλά και την κοινωνική δραστηριότητα, είναι παράδειγμα προς μίμηση.



                                                      Νίκος Βασιλόπουλος
                                                  αρχιτέκτων - ερευνητής


*Δ. Πολέμη "Ανέκδοτα έγγραφα περί της εν Άνδρω Μονής της Αγ. Ειρήνης" σελ. 57-63. Η οικογένεια Σπυρίδου διέθετε πύργο, ο οποίος σώζεται στην παρακαμπτήριο της Μεσσαριάς. Κατά τον προπερασμένο αιώνα ανακατασκευάσθηκε ο όροφός του. Κατόπιν το κτίριο πέρασε στην ιδιοκτησία Ζαφειρόπουλου. Σήμερα ανήκει στον κ. Σπύρο Πολέμη.

Σημείωση: όλες οι φωτογραφίες προέρχονται από το Αρχείο του φωτογράφου κ. Μάκη Σπυριδωνόπουλου. 

 

ΤΟ ΛΑΖΑΡΕΤΤΟ ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΚΑΣΤΡΟΥ

  

   Νημπορειός στις αρχές του 20ου αι. Δεξιά ο Άγιος Νικόλαος. Αριστερά οι    Δημοτικές αποθήκες, ο χώρος που είχε διατελέσει Λαζαρέτο της Άνδρου.                                                                                 

Το Λαζαρέττο ή Λοιμοκαθαρτήριο ή Καραντίνα ήταν το κτίριο στο οποίο ώφειλε να διαμείνει κάποιος ναυτικός ή επιβάτης πλοίου ύποπτος για λοιμώδες νόσημα, ώστε να μην μεταδοθεί η νόσος στον τόπο όπου έφθανε το πλοίο. Παρέμενε εκεί για περίπου σαράντα μέρες, εξ ου και καραντίνα από το ιταλικό quarantena (σαράντα quaranta).Σημ. 1.

Ο Περράκης Καμπάνης (στην συντομώτατη αλλά ιδιαίτερα περιεκτική σε πληροφορίες «Ιστορία της Πόλεως Άνδρου και την εξέλιξιν αυτής») παραθέτει μεταξύ των άλλων τα εξής. Το 1831 κατεσκευάσθη εις θέσιν Νειμποργιός Λιμοκαθαρτήριον (Λαζαρέτο) της Άνδρου επί εκτάσεως 1275 τ.μ. υπό της Μονής Αγ. Νικολάου. Εισέπραττε δ’ η Μονή ως δικαιώματα τρία γρόσια δι΄έκαστον άνθρωπον και 2% δια τα εμπορεύματα τα υπό κάθαρσιν. Κατά το 1865 εξηγοράσθη υπό του Δήμου Άνδρου ο χώρος ούτος και είναι αι γνωσταί Δημοτικαί αποθήκαι Νειμποργιού.

O Δ. Πασχάλης στην Ιστορία της Άνδρου αλλά και στην μονογραφία του το Λαζαρέτον της Άνδρου πιο λεπτομερειακός αναφέρει επιπλέον ότι στην διάρκεια της Ρωσοκρατίας της Άνδρου (1770-1774) οι Ρώσοι ανήγειραν Λοιμοκαθαρτήριο στον Νημπορειό. Γράφει μάλιστα ότι η θέση του ήταν εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το κτίριο, που στεγάζει τα ιστιοπλοϊκά σκάφη. Αναφέρει επίσης ότι  αργότερα επισκευάσθηκε πολύ πρόχειρα το Λοιμοκαθαρτήριο.                                                            

Επιπλέον συμπληρώνει ότι Λαζαρέτο υπήρχε από την εποχή της Βενετοκρατίας(sic). Επειδή οι Βενετοί είχαν ανεγείρει Λαζαρέτα στην Κέρκυρα, την Κεφαλονιά, την Ζάκυνθο (βενετικά τότε εδάφη), συμπεραίνει  ότι θα είχαν ανεγείρει και στην Άνδρο αντίστοιχο προνοιακό ίδρυμα. Πέφτοντας και ο ίδιος στην πλάνη της λεγόμενης Βενετοκρατίας λησμονεί ότι η Άνδρος ήταν μία ανεξάρτητη κρατική οντότητα (στα πλαίσια του Δουκάτου της Νάξου) και ότι ουδέποτε οι Βενετοί μερίμνησαν για κρατική πολιτική για ένα τόπο που δεν τους ανήκε. Διαπράττει ένα μικρό ιστορικό σφάλμα. Επιπλέον οι Βενετοί άρχιζαν να κτίζουν Λοιμοκαθαρήρια  στα εδάφη που κατείχαν στο Ιόνιο μόλις το 1588 (Ζάκυνθος και Κέρκυρα) και περί το 1700 στα άλλα νησιά. Οι Λατίνοι της Άνδρου ακολουθούσαν από απόσταση ποικίλες πρωτοβουλίες των Βενετών αλλά η Λατινοκρατία  παύει το 1566 και οι Ηγεμόνες της Άνδρου ουδέποτε κατασκεύασαν τέτοιου είδους προνοιακό κτίριο. Οι Τούρκοι που κατέλαβαν την Άνδρο το 1579 ουδέποτε ασχολήθηκαν με τέτοιες λεπτομέρειες……

Ετσι οι πρώτοι που απεφάσισαν την ανέγερση Λαζαρέτου ήταν οι Ρώσοι μετά την κατάληψη της Άνδρου το 1770. Στην θέση μάλλον που υποδεικνύει ο Πασχάλης.

Μέχρι που επί Καποδίστρια, προ του 1831, αποφασίστηκε η ανέγερση Λοιμοκαθαρτηρίου, έργο που πραγματοποίησε η Μονή Αγ. Νικολάου. 

Μάλιστα ο Πασχάλης γράφει ότι από τις πέτρες του κατεδαφισμένου παλαιού Λοιμοκαθαρτηρίου ανεγέρθηκε ο ναός του Αγίου Νικολάου. 

 Ο ναός του Αγ. Νικολάου που κτίσθηκε με τις πέτρες του πρώτου Λαζαρέτου  που  είχαν κτίσει οι Ρώσοι μεταξύ των ετών 1770-1774. Η εκκλησία έχει πάρει ήδη την  σημερινή της μορφή. 

 Άγνωστο παραμένει το σχήμα του κτίσματος το οποίο έπρεπε να μην έχει παράθυρα προς τον εξωτερικό χώρο, άλλο χώρο δωματίων, αλλά να διαθέτει και εσωτερικό περίβολο για αυλισμό των πιθανώς ασθενούντων. Ερωτήματα προκαλεί η θέση κυριολεκτικά στριμωγμένη ανάμεσα στην θάλασσα και τους βράχους με τον παλαιό λιθόστρωτο δρόμο για Στενιές, πίσω και βόρεια από το κτίσμα. Μάλλον κατελάμβανε μεγαλύτερη έκταση από το σημερινό υπόστεγο των ιστιοπλοϊκών σκαφών. 

Είναι παράδοξο που ακόμα και ένα τόσο πρόσφατο κτίριο δημιουργεί απορίες. Το 1865 περιήλθε στον Δήμο Άνδρου και κατόπιν στέγασε τις Δημοτικές Αποθήκες. 

   Προπολεμική φωτογραφία. Το Λαζαρέτο ήταν αρκετά μεγάλο και το αμέσως μικρό   δεξιά του μικρό κτίριο μάλλον είχε σχέση μ΄αυτό. Το κυρίως κτίριο έχει ήδη προ    πολλού  μετατραπεί σε δημοτικές αποθήκες για τούτο και έχουν διανοιχθεί τόσο    παράθυρα  και πόρτες ασύμβατα με την λειτουργία του ως Λοιμοκαθαρτηρίου.  Αριστερά διακρίνονται τα στηρίγματα μιας πρόχειρης προβλήτας από μέταλλο και  ξύλα.

                                                                         Νίκος Βασιλόπουλος
                                                                     αρχιτέκτων - ερευνητής

Σημ.1 Lazzareto. Λέξη με βενετική προέλευση οφειλόμενη στην ύπαρξη Νοσοκομείου (1512) στην Βενετία με την ονομασία Αγία Μαρία (Παναγία) από την Ναζαρέτ, ή στην λέξη lazzaro που σήμαινε τον λεπρό.  

Το μεσαιωνικό Κόρθι της Λατινοκρατίας.

Το 1841 ο Άγγλος αξιωματικός Tower απαθανάτισε τα Αηδόνια με τους τόσους εντυπωσιακούς πύργους τους. Το όνομα Αηδόνια φαίνεται δεν υπάρχει τον 17ο αι. Είναι μεταγενέστερο. Όσο για τους πύργους αυτοί ανεγέρθηκαν στο σύνολό τους γύρω στα 1700 και μετά. Τρεις ή τέσσερις μόνον έχουν κτισθεί περί το 1600 ή αργότερα και τόσοι παραμένουν έως το 1672 έτος καταστροφής του Κάτω Κάστρου εξ αιτίας της οποίας οι άρχοντες θα ανεγείρουν πολλούς πύργους στην ενδοχώρα της Άνδρου καθώς και στα Αηδόνια και Κόρθι.

Ως προς την βυζαντινή περίοδο (προ του 1207), αυτό που είναι εξακριβωμένο είναι η παρουσία του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου ναού που ανάγεται στον 5^ο ή 6^ο αι. Παράλληλα στο βόρειο άκρο του ακρωτηρίου ο Πασχάλης διεπίστωσε ότι η Αγ. Σοφία έχει ανεγερθεί επί πολυγωνικής βυζαντινής βίγλας. Επιπλέον ο γράφων διεπίστωσε επίσης την ύπαρξη και άλλης πολυγωνικής βυζαντινής βίγλας (Αγ. Τρύφωνας) διαμετρικά απέναντι στο νότιο όρος. Οι δύο βίγλες βρισκόταν σε οπτική επαφή και μάλλον σχετίζονται με ύπαρξη βυζαντινού οικισμού της ίδιας εποχής στην περιοχή Κορθίου. Ύπαρξη καραβοστασιού πρέπει να απηχεί την πραγματικότητα. Από τότε και έως το 1207(;) απαρχή της Λατινοκρατίας δεν είναι βέβαιο ότι υπάρχει αδιάλειπτη κατοίκηση, χωρίς ο ναός του Αγ. Νικολάου να επιβεβαιώνει -κατά τους τελευταίους βυζαντινούς χρόνους- παρουσία οικισμού εκεί, ενός οικισμού, του οποίου μάλλον αγνοούμε ακόμη και το όνομά του κατά την περίοδο αυτή.

 Αριστερά η Αγ. Σοφία η οποία είναι κατά τον Πασχάλη και τον Πολέμη κτισμένη σε ερείπιο βυζαντινού πολυγωνικού πύργου. Δεξιά παρόμοια περίπτωση με τον Αγ. Τρύφωνα του οποίου το ιερό είναι τμήμα πολυγωνικού βυζαντινού πύργου-βίγλας.

Στην αρχή της Λατινοκρατίας  κατασκευάζεται το Άνω Κάστρο,από τον  Marino Dandolo περίπου το 1212(;) το οποίο δεσπόζει σε όλη την κοιλάδα του Κορθίου. Η ανέγερσή του ανέτρεψε πλήρως τα βυζαντινά οικιστικά και αμυντικά δεδομένα, ενώ η φεουδαρχική κοινωνική δομή πιθανά εξαφάνισε άμεσα ή έμμεσα τον ασφαλώς προϋπάρξαντα  μεσοβυζαντινό(;) οικισμό του Κορθίου.

Όπως είναι γνωστό από την διαθήκη του Ηγεμόνα της Άνδρου  Andrea Zen (1437) η Petronilla Crispo μητέρα τού Andrea είχε αποδώσει το 1421 στον δευτερότοκο γιό της Marco, πλην των άλλων, 22 φοράδες οι οποίες όμως δεν επιτρεπόταν να βόσκουν στο Γαύριο, την Εξω Μεριά (κοιλάδα Αγ. Πέτρoυ;), το Απροβάτο και το Κόρθι, καταγεγραμμένο ως Corte. Και οι τέσσερις τόποι αποτελούσαν Γη της Σινιορίας. Οι Γαίες της Αυθεντίας (Signoria) τύχαιναν ιδιαιτέρου καθεστώτος κυρίως επ’ ωφελεία του Ηγεμόνα Σημ.1 Δεν αποκλείεται το Κόρθι – Corte να αποτελούσε τόπο στον οποίο είχε δικαιώματα (και) η Κούρτη – Corte. Σημ. 2. Αν ίσχυε κάτι τέτοιο τότε σ΄αυτήν οφείλεται το όνομα του Κορθίου. Το άμεσο συμπέρασμα είναι, ότι σε συνδυασμό με τους άλλους τρεις αναφερόμενους τόπους, που αποτελούν κοιλάδες δηλ. κατεξοχήν τόπους βοσκής, ο Marco δεν είχε δικαίωμα βοσκής για τις φοράδες του, ώστε εκεί να βόσκουν αποκλειστικώς τα ιπποειδή του Ηγεμόνα. Η κτηνοτροφική καλλιέργεια ιπποειδών αποτελούσε σημαντική πρόσοδο αφού άλογα και μουλάρια είχαν διαρκή ζήτηση από τους Βενετούς της Κρήτης ιδίως σε περιόδους πολέμων. Σε ένα τέτοιο τόπο λοιπόν, (όπου δεν αποκλείεται και η αγροτική εν μέρει παραγωγή ή και η σηροτροφία), εκ προοιμίου   αποκλειόταν οι οικιστικές εγκαταστάσεις ή άλλες δραστηριότητες άλλων κοινωνικών ομάδων άσχετων προς τον Ηγεμόνα. Τουλάχιστον από τις αρχές του 15^ου αι και μετέπειτα.                                                                                    

 Η ονομασία του εξ άλλου, Corte, ελαχιστοποιεί την πιθανότητα εγκαταστάσεως ακόμα και στην πρώιμη περίοδο δηλ μεταξύ 1207-1400. Πάντως οποιαδήποτε άποψη για ωχυρωμένο Κόρθι την εποχή των Λατίνων είναι πέρα για πέρα μύθος και ανήκει στον χώρο της φαντασίας. Το Κάστρο των Λατίνων ήταν ένα και βρισκόταν εκεί ψηλά, πάνω από το (σημερινό) Κοχύλου, δέσποζε και επιτηρούσε ολόκληρη την απέναντι κοιλάδα. Η ζώσα ανάμνηση ότι ο ναός του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου διετέλεσε καθολικός απηχεί ασφαλώς την λατρευτική του χρήση από Λατίνους, ενώ λέγεται, δικαίως ή αδίκως, ότι αυτός ήταν και ο λόγος που εγκαταλείφθηκε… 

 Η λήψη της φωτογραφίας έχει γίνει από το ίδιο το Πάνω Κάστρο, δεξιά διακρίνεται η Φανερωμένη. Αριστερά στο βάθος η κοιλάδα του Κορθίου. Εκεί διακρίνεται το (Άνω) Κόρθι και "στριμωγμένα'' στο βουνό τα Αηδόνια. Ο έλεγχος ασκείται από ψηλά, από το Κάστρο.

Η κατάσταση θα αλλάξει επί Τουρκοκρατίας μετά το 1579 όταν οι Λατίνοι, πρώην καθολικοί και νύν ορθόδοξοι άρχοντες θα εγκατασταθούν σποραδικά τουλάχιστον στο Κόρθι – Αηδόνια και στο Απροβάτο (εκεί που σήμερα ακόμη υπάρχει -όχι τυχαία- ακίνητο της Μονής Αγ. Νικολάου) αλλά και σε όλο τον ζωτικό χώρο του πρώην φέουδου του ίδιου του Ηγεμόνα (Μεσσαριά), αλλά και σε τόπους που κατείχαν οι Σομμαρίπα και οι Τζεν (Στενιές, Πατούρι, Αποίκια).Σημ. 3

Η οικογένεια Δελλαγραμάτικα, ισχυρή φεουδαλική οικογένεια η οποία φαίνεται να κατέχει προ του 1419 το Κάστρο του Μακροταντάλου (Μαρκοντάντολου) και όλο το αναλογούν φέουδο. Αργότερα μάλλον απέκτησε ως φέουδο τον χώρο που κατέλαβε η Μονή της Αγίας. Σημ.4 Ο Gasparo Delagramatica και ο Berto ή Bertuli (ή Μπερτούλης)  Dellagramatica κρατούν αντίστοιχα δύο πλούσιες περιοχές εκεί κοντά, ο πρώτος στην κοιλάδα των Ατενίων και ο δεύτερος εύφορο τόπο από τα Γιάννουλα έως την Ξυλοκαρύδα. Αυτά αρκετά προ του 1600. Η οικογένεια του Agustin ή Austin Daponte ισχυρού επίσης Λατίνου άρχοντα φέρεται να βρίσκεται πλησίον των Δελλαγραμάτικα, οι δε Μπερτούλης Δελλαγραμάτικας και Αουστής Δαπόντες υπογράφουν πληθώρα δικαιοπρακτικών εγγράφων πάντοτε στην βόρεια Άνδρο και προ του 1600 αλλά και λίγο μεταγενέστερα. Η σχεδιασμένη κάθοδός τους προς την νότια Άνδρο θα συνεχισθεί. Όταν προ του 1566, έτους αποπομπής του τελευταίου Λατίνου Ηγεμόνα, πολλοί Λατίνοι άρχοντες αφενός θα μεταστραφούν στο ορθόδοξο δόγμα και αφετέρου θα ζητήσουν την Τουρκική κυριαρχία. Έτσι εν μέσω πλήρους καχυποψίας και πολλαπλών πιέσεων όλοι οι άρχοντες θα κλειστούν στο Κάτω Κάστρο εγκαταλείποντας ολόκληρη την βόρεια Άνδρο αλλά και γενικώς τους πύργους τους στην  ύπαιθρο. Ελάχιστοι δεν θα υιοθετήσουν τον κανόνα αυτό. Όπως ο Μπερτούλης Δελλαγραμμάτικας και ο Αουστής Δαπόντες (μα και ωρισμένοι άλλοι). Οι δύο αυτοί πιθανόν  παραμένουν καθολικοί. Σημ. 5 Εγκαθίστανται στην πρώην Γή της Σινιορίας του Κορθίου με άγνωστη συμφωνία(;). Εκεί αισθάνονται ίσως ασφαλέστεροι κοντά στην Βενετοκρατούμενη Τήνο. Ενδεχομένως μάλιστα να παρέμειναν κρυπτοκαθολικοί για πολλά ακόμη χρόνια. Σημ. 6 Απ΄αυτούς μάλλον λοιπόν θα διαμορφωθούν οι πρώτες νεώτερες οικιστικές εγκαταστάσεις στα μεταμεσαιωνικά πλέον χρόνια. Την εποχή δε αυτή φαίνεται ότι δεν γίνεται μνεία των Αηδονιών ως ξεχωριστού ακόμη οικισμού. 

 Αριστερά το οικόσημο των Da Ponte της Βενετίας παραμένει παρόμοιο στην Κρήτη και απεικονίζει μία γέφυρα (Ponte). Στο μέσον ο θυρεός των Δελλαγραμάτικα. Στην Πάρο παρουσιάζεται ελάχιστα διαφορετικός με κύριο έμβλημα το όρθιο αριστερόστροφο λιοντάρι. Οι Δελλαγραμάτικα θα αλλάξουν τον θυρεό τους κατόπιν των ανυπόφορων πιέσεων που θα εξαπολύσουν οι Οθωμανοί εναντίον των Λατίνων αρχόντων μετά το 1579 με αποκορύφωμα τον στραγγαλισμό 6 ανωτάτων Λατίνων καθολικών που δεν είχαν ασπασθεί το ορθόδοξο Δόγμα το 1633. Για τούτο απόγονος του Μπερτούλη Δελλαγραμάτικα αποφασίζει να εντοιχίσει στον πύργο του (το 1717;) θυρεό με το μετάλλιο βωβό, κενό περιεχομένου. Ο Πύργος σώζεται ελαφρά αλλαγμένος από τους απογόνους της οικογενείας Δελλαγραμμάτικα στ΄Αμονακλειού. 

Στα Τουρκικά Φορολογικά Κατάστιχα του 1670 εντοπίζονται 6 ισχυρές οικογένειες Δαπόντε και μία Δελλαγραμάτικα στο Κόρθι. Γύρω τους θα εγκατασταθεί επίσης μικρός αριθμός κολλήγων και επιστατών. Όμως από τα ονόματα των ενοριακών ναών φαίνεται ότι υπό το όνομα του Κορθίου περιλαμβανόταν και τα σημερινά Αηδόνια. Το τελευταίο σημαίνει μάλλον ότι οι δύο οικισμοί αναπτύχθηκαν παράλληλα στον χώρο που ευρύτερα ωνομαζόταν Κόρθι και όχι ότι εξ αρχής οι οικισμοί δημιουργήθηκαν με δύο διαφορετικά ονόματα. Και πάντως οι εγκαταστάσεις χρονολογούνται φαίνεται από τα τέλη του 16^ου αιώνα. Θα αποτελέσουν για καιρό οικιστικό πόλο με ενδεχόμενο φιλοβενετικό προσανατολισμό. Οι ισορροπίες θα αλλάξουν όταν οι φιλοθωμανικές ορθόδοξες οικογένειες αρχόντων που είχαν εδραιωθεί στην Μεσσαριά θα εγκατασταθούν στ΄Αηδόνια και το Κόρθι, αλλάζοντας τα πράγματα πρώτον μετά την καταστροφή του Κάτω Κάστρου το 1672 και 1674, δεύτερον μετά την προσωρινή κατάληψη της  Άνδρου από τους Βενετούς (1695-1699) και τελευταία μετά την Ρωσική Κατοχή (1770-1774) οπότε θα δρομολογηθούν εξελίξεις που θα αναγάγουν το Κόρθι σε τόπο εκλογής κοτζαμπάσηδων (ενίοτε) σε αντιδικία προς την Μεσσαριά-Αποίκια-Πατούρι-Στενιές κ.α.). 
Τον ρόλο μιάς δεύτερης άτυπης πρωτεύουσας της Άνδρου θα διεκδικεί για χρόνια το Κόρθι με το αναπτυσσόμενο επίνειό του, τον Γιαλό (Όρμο) και τους τελευταίους άρχοντες να καθορίζουν τα κοινά από θέσεις κοινωνικής ισχύος.  σημ.7                                   

Ο πύργος στον Γαλαγκά του¨Σαργιάννη" στην περιοχή (Άνω) Κορθίου. Παλαιότερα πρέπει να ανήκε σε Καμπάνη. Ωστόσο από τα γενικά και επιμέρους χαρακτηριστικά ο πύργος φαίνεται παλαιότερος των αρχών του 18ου αι. Θυμίζει παλαιότερο κτίσμα ίσως αρχής ή μέσων του 17ου και στην περίπτωση αυτή θα πρόκειται για πύργο ανήκοντα σε μία από τις έξη οικογένειες Δαπόντε που απαντώνται στην περιοχή κατά το 1670.

  Νίκος Βασιλόπουλος

  αρχιτέκτων - μηχανικός

Σημ.1 βλ. Δ. Πασχάλη «η Ανδρος» τόμ. Β΄ Εστία 1927 σελ. 65

Σημ.2 Κούρτη ανώτατο φεουδαλικό δικαστικό όργανο αποτελούμενο από τους ανώτερους τιμαριούχους.

Σημ.3 Η Μονή του Αγ. Νικολάου είχε τις καλύτερες σχέσεις με τους Λατίνους άρχοντες αλλά και τους Βενετούς της Τήνου, στον αντίποδα της τουρκόφιλης Μονής της Αγίας. βλ.Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015 σελ. 27, 130-169 και 303

Σημ.4 βλ. Δ.Πολέμη «οι Αφεντότοποι της Άνδρου» Πέταλον Παράρτημα και Ν. Βασιλόπουλου «Λατινοκρατία στην Άνδρο» εκδ. Σ. Γαρυφάλλου 2015

Σημ.5 βλ. Σ. Συμεωνίδη «οι εκχριστιανισμοί Μωαμεθανών αίτιο κατηγορίας στις διαμάχες των Καθολικών» Ανάτυπο Τόμ. ΙΒ’ Ε.Ε.Κ.Μ. 12 -1995- σελ. 183-285 και Ν. Βασιλόπουλου ως ανωτέρω σελ. 298  

Σημ.6 ο ναός του Αγ. Ερμολάου Αηδονιών -πλην της baroque εξωτερικής παρουσίας του- έχει στοιχεία που υποδεικνύουν λατρεία για τα δύο δόγματα σε πλέον όψιμη εποχή.

Σημ.7 Ενδεικτικά να πούμε ότι ο τελευταίος ίσως άρχοντας με το σπάνιο ιταλικό εξελληνισμένο όνομα βαπτίζεται το 1848 στον Γιαλό ο Χρυσής Καμπανάκης φέροντας δηλ το όνομα του Crusi(no) Sommaripa. Να προσθέσουμε επίσης, ότι προπολεμικά Δήμαρχος είχε διατελέσει ο Περικλής Καϊρης άτομο με κύρος, πατέρας του γνωστού γιατρού Πέτρου Καϊρη.